Қазақстан мыс өндірісін арттырумен қатар, одан кабель, құбыр, фольга және машина жасауға қажетті бөлшектер шығаруды дамытуы керек. Қазақстандық ғалым Өмірсерік Байгенженов Facebook парақшасында катодты мыстан кейінгі өңдеу сатыларының маңызын осылай түсіндірді , деп хабарлайды Qandastar.kz сайты.
Оның пікірінше, мыс саласының мүмкіндігін толық пайдалану үшін өндіріс тізбегін ел ішінде кеңейту қажет.
Катодты мыс өндірісін ұлғайтумен ғана тоқтап қалмау өте маңызды. Катодты мыстың өзі терең металлургиялық өңдеу өнімі саналады, бірақ ол өнеркәсіптік тізбектің келесі сатысына да шикізат бола алады
Ғалым тазартылған мыстан катанка, сым, кабель және өткізгіш өнімдер, мыс құбырлары, фольга, қорытпалар, электротехникалық бұйымдар мен машина жасауға арналған бөлшектер шығаруға болатынын атап өтті. Бұл өнімдер мыс тазартылғаннан кейін де қосымша құн қалыптастырады.
Қазақстан үшін тиімді тізбекті былай көремін: кен → концентрат → қара мыс → анодты мыс → катодты мыс → прокат пен қорытпалар. Осы тізбектің экономикалық тұрғыдан тиімді буындары ел ішінде неғұрлым көп шоғырланса, Қазақстанға келетін технологиялық және экономикалық пайда соғұрлым артады
Ол Қазақстан Президентінің 2025 жылғы Жолдауында тау-кен металлургия кешені ел экономикасының шамамен 8%-ын құрайтыны айтылғанын еске салды. Жолдауда өңдеу деңгейі жоғары өнім шығару арқылы саланы өсірудің елеулі мүмкіндігі бар екені де көрсетілген. Ғалым бұл мәселені мыс саласы үшін әсіресе өзекті деп санайды.
Қазақстанның шикізат қоры мол, ірі әрі заманауи тау-кен байыту кәсіпорындары бар. Алайда Байгенженовтің айтуынша, соңғы онжылдықтарда кен өндіру мен байытудың дамуы және металлургиялық өңдеу арасында белгілі бір теңгерімсіздік қалыптасқан.
Мәселен, Балқаш мыс балқыту зауытында алғашқы қара мыс 1938 жылы алынған. Жезқазған мыс балқыту зауыты 1971 жылы пайдалануға берілген. Кәсіпорындар содан бері бірнеше рет жаңғыртылғанымен, ғалым жаңа, заманауи металлургиялық қуаттар құру қажеттігі барған сайын айқындалып келе жатқанын айтады.
2025 жылы Қазақстан шамамен 1,42 млн тонна мыс кені мен концентратын экспорттады. Бұл – бұдан кейінгі металлургиялық өңдеуі елімізден тыс жерде жүретін қомақты шикізат көлемі
Профессор концентраттың түпкілікті өнім емес екенін түсіндірді. Байытудан кейін шихтаны дайындау, балқыту, конвертерлеу, отпен және электролиз арқылы тазарту кезеңдері жүреді. Демек, концентратты экспорттағанда құн қалыптастыратын кейінгі технологиялық тізбектің бір бөлігі де шетелге өтеді.
Кешенді шикізатты өңдеу кезінде алтын, күміс және өзге де бағалы құрамдастарды бөліп алу мәселесі қатар шешіледі. Ал құрамында күкірт бар газдардан күкірт қышқылын алуға болады. Осы себепті Байгенженов Балқашта жаңа мыс балқыту зауытын салуды сала үшін маңызды қадам деп бағалайды.
Ғалым келтірген мәліметке сәйкес, Үкімет бекіткен инвестициялық келісім бойынша жобаға 750 млрд теңге жеке инвестиция салынады. Құрылысты 2027 жылы бастап, кәсіпорынды 2030 жылы пайдалануға беру жоспарланған.
Зауыттың жобалық қуаты – жылына 300 мың тонна катодты мыс, сондай-ақ 10 тонна алтын, 300 тонна күміс және 1,5 млн тоннадан астам күкірт қышқылы. Шамамен 1,2 мың тұрақты жұмыс орнын ашу көзделген.
Байгенженов сілтеме жасаған Үкімет дерегіне қарағанда, осы жоба Қазақстандағы мыс өндірісін жылына 800 мың тоннадан асыруға ықпал етуі тиіс. Ғалым мұны сала ауқымын едәуір өзгертетін көрсеткіш деп санайды. Бірақ кәсіпорынның тиімділігін өндірілген мыс көлемімен ғана бағалауға болмайтынын ескертеді.
Металлургия үшін шикізатты кешенді пайдалану ерекше маңызды. Заманауи кәсіпорынның экономикалық тиімділігі алынған мыстың мөлшеріне ғана емес, бағалы құрамдастардың қаншалықты толық бөлініп алынатынына да байланысты
Ол аралық өнімдерді өңдеу, металдардың қожбен және өзге қалдықтармен бірге жоғалуын барынша азайту қажеттігін атап өтті. Екінші реттік ресурстарды пайдалану, өндірістің материал мен энергия шығынын төмендету де тиімділікке әсер етеді.
Байгенженовтің пікірінше, Қазақстан минералдық-шикізат қорының өсуі шикізат пен концентрат экспортының ұлғаюына әкелетін үлгіден біртіндеп өтуі керек. Кен өндіру артқан сайын байыту, металлургия, металдарды терең өңдеу, отандық машина жасау және материалтану да қатар дамуға тиіс.
Қазақстанда бұған қажетті басты негіз бар: шикізат қоры, қалыптасқан металлургия мектебі, ғылыми және инженерлік кадрлар, жинақталған өндірістік тәжірибе
Оның айтуынша, ендігі міндет – шикізатты экспортпен бірге жаңа технологиялар мен заманауи өндірістердің де негізіне айналдыру. Бұл Қазақстан ішінде білікті мамандарға арналған жұмыс орындарын ашуға және қосылған құны жоғары өнім шығаруға қызмет етуі керек.