Қазақстан мыс өндірумен шектелмей, одан ел ішінде дайын өнім шығаратын кәсіпорындарды көбейтуі керек. Тау-кен инженері, PhD докторы Нұрбол Жүсіповтің пікірінше, сонда өндірістен түсетін табыстың көбірек бөлігі елде қалып, жұмыс орындары мен салық түсімдері артады, деп хабарлайды Qandastar.kz сайты.
Маман мәселені қолдағы металды отандық кәсіпорындарға бөліп берумен ғана шешу мүмкін емес екенін айтады. Негізгі міндет – мысты катанкаға, кабельге, сымға, шинаға, түтікке, қорытпаға, жабдық бөлшектері мен трансформаторларға айналдыратын өндірістерді дамыту. Бұл үшін мемлекеттік шешімдермен бірге тұрақты шикізат, қаржы және инвесторға түсінікті ережелер қажет.
Жүсіпов келтірген дерекке сүйенсек, 2025 жылы Өнеркәсіп министрлігі 18 кәсіпорынмен үшжақты келісімдер жасалғанын хабарлаған. Олар катодты мыс, бастапқы алюминий және металл мырыш жеткізуді көздейді. Қазақстан кәсіпорындарының мысқа қажеттілігі 2025 жылы 18,6 мың тонна болса, 2026 жылы 20,4 мың тоннаға дейін өсуі тиіс.
Дегенмен ішкі сұраныс мыс өндіру және экспорттау көлемімен салыстырғанда әлі де аз. Сарапшы мұны металды тереңірек өңдейтін кәсіпорындарды көбейтудің бастапқы нүктесі ретінде қарастырады. Өндірістің әр кезеңі Қазақстанда қалған сайын жергілікті сервистік, көлік және инженерлік компанияларға да көбірек тапсырыс түседі.
Ұзақ уақыт бойы өнеркәсіптің бағытын әлемдік нарық айқындайды деген түсінік үстем болды. Шикізат ең жоғары баға ұсынған жаққа жөнелтіліп, дайын өнім оны арзан өндіретін елден сатып алынды. Тасымал сенімді, сауда кедергілері аз, аса қажетті тауарлар қолжетімді кезде бұл жүйе қолайлы еді.
Кейінгі жылдар оның осал тұстарын көрсетті. Мемлекеттер зауыттарды, өңдеу қуаттарын және металдарға қолжетімділікті экономикалық қауіпсіздіктің бір бөлігі ретінде қайта бағалай бастады.
Қазақстан да осы бағытта әрекет етіп жатыр. Өңдеу өнеркәсібін дамытудың 2023–2029 жылдарға арналған тұжырымдамасында өңдеудің орта және жоғары сатыларындағы өнімдерді шығару міндеті қойылған. Құжат өндірістік қорларды жаңартуды және қосылған құны жоғары өнім экспортына бағдарланған экономика құруды да көздейді.
Жүсіповтің пайымынша, отандық өндірушіні қолдау нақты нәтижемен өлшенуі керек. Ол – инвестиция, бәсекеге қабілетті тауар, жұмыс орындары және салық түсімдері. Мемлекеттің ұлттық әл-ауқатқа қамқорлығы да патриоттық мәлімдемелерден емес, кәсіпорындар мен қоғамға жасалған жағдайдан көрінеді.
Бұл зауыттарға шикізат, инфрақұрылымды жаңартуға қаржы және инвестиция салудың түсінікті ережелері қажет дегенді білдіреді. Ал қоғам жұмыс орындарымен, салық түсімдерімен бірге экологиялық кепілдіктер алуы тиіс.
Жаңа өндірістер іске қосылғанша, кеңес дәуірінде салынған мыс балқыту зауыттарының рөлі сақталады. Сарапшы оларды тек ауыстыруды қажет ететін ескі кәсіпорындар деп қарастырмауға шақырады. Әзірге балқыту, металды тазарту, зертханалық тәжірибе және ілеспе металдарды бөліп алу мүмкіндігін ел ішінде сақтайтын жалғыз нақты өндірістік база – осылар.
Маман қолданыстағы зауыттардың бос қуатын барынша пайдалануды ұсынады. Бірақ оған бірнеше шарт қажет: шикізат технологияға сай келуі, қабылдау кестесі сенімді болуы және коммерциялық талаптар ашық көрсетілуі керек.
Қосымша шикізат өңдеу ескі технологияны сол күйі сақтауға емес, өндірісті жаңартуға көмектесуі тиіс. Ұзақ мерзімді келісімшарттардан түсетін пайданың бір бөлігі жөндеуге, энергия тиімділігіне, күкіртті ұстауға, суды қайта пайдалануға және шығарындыларды азайтуға жұмсалуы қажет. Осылайша қазіргі шикізат көлемін өңдеу зауыттарды жаңартуға әрі болашақ кәсіпорындарға мамандар сақтауға мүмкіндік береді.
Алайда бос қуаттың бар екенін тәуелсіз бағалау растауы керек. Әр зауыттың жүктемесі, жөндеу жұмыстары, қабылдай алатын концентрат құрамы, қабылдау мерзімі және экологиялық шектеулері жөнінде дерек қажет.
Бұл тәсіл кен өндірушілерді өңдеу қызметі қолжетімсіз бола тұра қойылатын формалды тыйымнан қорғайды. Ал өңдеушілер шикізаттың қанша көлемде және қашан келетінін алдын ала біледі. Сонда жаңа зауыттарға көшу уәде мен іске қосу арасындағы белгісіз кезең болмай, нақты өндірістік жоспарға сүйенеді.
Металлургиялық кәсіпорын салуға ірі инвестиция қажет, ал оның қайтарымы көп жылға созылады. Сондықтан инвесторлар мен банктер үшін тұрақты шикізат, болжамды жүктеме және зауыт іске қосылғаннан кейінгі жеткілікті табыс маңызды. Бұларсыз жаңа зауытқа да, жұмыс істеп тұрған кәсіпорынды жаңартуға да қаржы тарту қиын.
Жүсіпов салынған қаражат өнім көлемін ұлғайту, шығынды азайту, металдарды толық бөліп алу және экологиялық жаңарту есебінен қайтуы керек деп санайды. Ұзақ мерзімді шикізат келісімшарттары мен түсінікті өңдеу шарттары ақша түсімін болжауға жағдай жасайды. Ал нақты мерзімдер мен көрсеткіштер өндірісті жаңарту арқылы кеңейтуге мүмкіндік береді.
Өңдеу тарифі де осы міндеттерге сай болуы қажет. Концентратты өңдеуге энергия, реагенттер, жөндеу, қызметкерлер еңбегі және экологиялық инфрақұрылым шығындары кіреді. Тариф зауыттың сенімді жұмыс істеуіне, жабдықтарын жаңартуына және салынған капиталды қайтаруына жетуі тиіс.
Сарапшы тарифтің түсінікті әрі алдын ала болжауға келетіндей болғанын ұсынады. Күнделікті өңдеу шығындары мен жаңартуға жұмсалатын қаражат бөлек көрсетілуі керек. Сонда кәсіпорындар қызмет құнын түсінеді, ал мемлекет төлемдердің қуатты арттыруға, шығарындыларды азайтуға және жұмыс орындарын ашуға әсерін тексере алады.
Өндірістен елде қалатын пайда зауыттың өзімен шектелмейді. Ірі металлургиялық кәсіпорын қаланың тіршілігіне де ықпал етеді. Тұрақты жұмыс орындары колледждерге, тұрғын үйге, коммуналдық инфрақұрылым мен медицинаға қажеттілікті арттырады.
Жүсіпов Балқашты мысалға келтіреді: 1 200 тұрақты жұмыс орны жөндеу, тасымал, зертхана, тамақтандыру және өнеркәсіптік қауіпсіздік қызметтеріне де тапсырыс әкеледі. Бұл сұраныстың бір бөлігі өңірдегі шағын және орта бизнеске тиеді.
Тұрақты жұмыс жас мамандар мен отбасыларды тартады. Соған сай тұрғын үй, мектеп, медицина, көлік және коммуналдық желілерге сұраныс өседі. Сондықтан зауыт жобасын қаланың инфрақұрылымын дамыту жоспарымен байланыстыру қажет. Жұмыс орындары, сатып алулар мен салық түсімдері өңірде қалса, жергілікті экономикаға серпін береді.
Сарапшы келтірген мәлімет бойынша, 2025 жылы өңдеу өнеркәсібі Қазақстандағы өнеркәсіп өнімінің ақшалай көлемінің жартысына жуығын құрап, 7,1% өскен. Машина жасау, химия және дайын металл бұйымдарын өндіру салалары екі таңбалы өсім көрсеткен.
Маман бұл деректер экономиканы әртараптандырудың нақты жүріп жатқанын көрсетеді деп есептейді. Сондықтан металлургия ел ішіндегі өсіп келе жатқан салалардан бөлек дамымай, оларды қажетті металмен қамтамасыз етуі керек.
Жүсіповтің пікірінше, өндірісті қолдау кез келген зауытты қалай да сақтап қалу деген сөз емес. Үкімет елде өңдеудің жаңа сатылары қалыптасатын, кәсіпорындар бәсекеге төтеп беретін әділ ережелер орнатуы қажет. Олардың қоғамға беретін пайдасы алған жеңілдіктерінен артық болуы тиіс.
Мұндай саясаттың нәтижесін Сарапшы тыйым салатын бұйрықпен немесе рекордтық сомаға жасалған келісіммен өлшемейді. Нәтиже – сапасы, уақытылы жеткізілуі және бәсекеге қабілеттілігі үшін сатып алынатын қазақстандық өнім.