Қазақстанда тұрақты әрі сапалы экономикалық өсімге қол жеткізу үшін жаңа жобалар мен технологияларды дамыту, экономиканы әртараптандыру қажеттігі жиі айтылады. Алайда экономикалық өсімнің тағы бір мүмкіндігі елде қалыптасқан дәстүрлі салалардың өзінде болуы мүмкін. Соның бірі – металлургия және мыс өндірісі.
Қазақстанның маңызды артықшылықтарының бірі – мол шикізат қоры. Бұл шикізатты терең өңдеуге негізделген өндірістік тізбектер мен өнеркәсіптік кластерлер қалыптастыруға мүмкіндік береді. Әсіресе мыс нарығындағы жаһандық сұраныстың өсуі Қазақстан үшін жаңа мүмкіндіктер ашып отыр.
Бүгінде мыс өнеркәсіп, энергетика, электр көліктері, жаңартылатын энергетика және цифрлық инфрақұрылым үшін маңызды металдардың біріне айналды. Жасанды интеллект пен деректер орталықтарының қарқынды дамуы да электр желілері мен энергетикалық инфрақұрылымға деген сұранысты арттырып, тиісінше мысқа қажеттілікті күшейтіп отыр.
Сонымен қатар Қазақстан мыс концентратын айтарлықтай көлемде шетелге экспорттайды. Ұлттық статистика бюросының деректеріне сәйкес, 2024 жылы елден 1,8 млн тонна мыс кені мен концентраты экспортталып, оның құны 3,14 млрд долларды құрады. 2025 жылы экспорт көлемі 1,4 млн тоннадан асып, 2,8 млрд долларға жетті. Ал биылғы қаңтар-шілде аралығында 845 мың тонна өнім 2,3 млрд долларға сатылған.
Бұл экспорт Қазақстан экономикасына елеулі валюталық түсім әкеледі. Дегенмен шикізатты ел ішінде барынша терең өңдеу арқылы қосымша құнды арттыруға мүмкіндік бар.
Мыс концентраты өндірістік тізбектің бастапқы кезеңдерінің бірі ғана. Одан кейін балқыту, қара және анодтық мыс өндіру, тазарту, катодтық мыс алу, мыс катанкасын, сым мен кабель шығаруға дейінгі бірнеше өндірістік саты бар. Кейін бұл өнімдерден түрлі техникалық компоненттер мен жабдықтар жасауға болады.
Өңдеудің әрбір жаңа кезеңі өнімнің қосылған құнын арттырады. Сонымен бірге жаңа өндіріс орындары ашылып, білікті мамандарға сұраныс қалыптасады. Энергетика, көлік, логистика, жөндеу және сервистік қызметтер де қатар дамиды. Осылайша шикізат экспорттаушы модельден толыққанды өнеркәсіптік экожүйеге көшуге мүмкіндік туады.
Мыс концентратының құрамында мыстан бөлек алтын, күміс және басқа да бағалы компоненттер болуы мүмкін. Заманауи металлургиялық кәсіпорындар оларды да өндірістік процесте бөліп алуға мүмкіндік береді. Ал мыс балқыту кезінде алынатын күкірт қышқылы уран және химия өнеркәсібі сияқты салаларда маңызды шикізат ретінде пайдаланылады.
Бұл бағыттың маңыздылығы жаһандық жеткізу тізбектеріндегі өзгерістер жағдайында арта түседі. Мысқа деген сұраныс алдағы жылдары электр желілерін жаңғырту, жаңартылатын энергетика, электр көлігі, деректер орталықтары және жасанды интеллект инфрақұрылымының дамуына байланысты өсе беруі мүмкін.
Халықаралық энергетика агенттігінің бағалауынша, қазіргі жобаларды іске асыру қарқыны сақталған жағдайда, 2035 жылға қарай әлемдік мыс нарығында ұсыныс тапшылығы қалыптасуы ықтимал.
Қазақстанның бұл нарықтағы мүмкіндігі – елде қажетті өндірістік базаның бір бөлігінің қазірдің өзінде қалыптасқанында. Оның ішінде шикізат қоры, металлургиялық өндіріс, энергетикалық және көлік инфрақұрылымы бар.
Сондықтан жаңа инвестициялық циклді мыс өндірісін одан әрі тереңдетуге бағыттау мәселесін қарастыруға болады. Алғашқы кезеңде жаңа мыс балқыту қуаттарын іске қосу, кейін катодтық мыс өндірісін дамыту, одан әрі экономикалық тұрғыдан тиімді бағыттар бойынша жоғары қосылған құны бар өнім шығаруға көшуге мүмкіндік бар.
Өндірістік тізбектің неғұрлым көп бөлігі Қазақстан аумағында орналасса, табиғи ресурстардан түсетін экономикалық пайда да ел ішінде көбірек қалады. Бұл жалақы, салық түсімдері, инвестиция, технология, жаңа өндіріс және мамандардың кәсіби құзыреті арқылы көрініс табады.
Жаһандық бәсекелестік бүгінде тек табиғи ресурстар үшін емес, сол ресурстардың негізінде қосылған құнды қай ел қалыптастыратыны үшін де жүріп жатыр. Осы тұрғыдан алғанда, Қазақстан үшін индустрияландырудың келесі кезеңдерінің бірі дәстүрлі салалардағы жаңа өндірістік қайта өңдеу сатыларын игеру болуы мүмкін. Негізгі мақсат – шикізатты ғана экспорттау емес, оны ел ішінде барынша терең өңдеп, жоғары қосылған құны бар өнім шығару.