Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексіне және «Тұрғын үй қатынастары туралы» заңына сәйкес, пәтерді (тұрғын үйді) жалдаушы азаматтың негізгі заңды құқықтары мынадай, дейді Qandastar.kz.
-
Тиісті жағдайдағы мүлікті талап ету: Жалға берушіден пәтерді келісімшартта көрсетілген мерзімде және тұруға толық жарамды, санитарлық-техникалық талаптарға сай күйде тапсыруды талап етуге құқылы.
-
Кемшіліктерді жойғызу: Егер пәтерге кірген кезде алдын ала ескертілмеген жасырын ақаулар (мысалы, құбырдың ағуы, жылу жүйесінің істемеуі) анықталса, жалдаушы пәтер иесінен оларды тегін жоюды, жалдау ақысын азайтуды немесе шартты бұзуды талап ете алады.
-
Отбасы мүшелерімен бірге тұру: Егер жалдау шартында өзгеше шектеулер нақты көрсетілмесе, жалдаушы пәтерге өзінің жұбайын, балаларын және басқа да жақын отбасы мүшелерін кіргізуге құқылы.
-
Күрделі жөндеуді талап ету: Заң бойынша, пәтердің күрделі жөндеуін (шатырды жабу, негізгі құбырларды ауыстыру) жалға беруші өз есебінен жүргізуі тиіс. Жалдаушы бұл жұмыстардың уақтылы жасалуын талап ете алады, ал орындалмаған жағдайда жөндеуді өзі жасап, шығынды жалдау ақысынан ұстап қалуға хақылы.
-
Жақсартулар құнын өтету: Егер жалдаушы пәтер иесінің жазбаша келісімімен пәтерге бөлінбейтін жақсартулар (мысалы, күрделі жөндеу жасау, жаңа есік немесе терезе орнату) енгізсе, жалдау мерзімі аяқталғаннан кейін сол шығындардың өтемақысын талап етуге құқылы.
-
Қосалқы жалдауға (субарендаға) беру: Жалға берушінің (пәтер иесінің) міндетті түрдегі жазбаша келісімімен ғана пәтерді немесе оның бір бөлігін үшінші тұлғаларға уақытша қоҚазақстан Республикасының Азаматтық кодексіне (Ерекше бөлім, «Мүлікті жалдау» тарауы) және «Тұрғын үй қатынастары туралы» заңына сәйкес, пәтер жалдаушы (жалға алушы) азаматтың бірқатар нақты құқықтары бар. Бұл құқықтарды толық қорғау үшін екі тарап арасында жазбаша түрде мүлікті жалдау шарты жасалуы міндетті.
Ресми келісімшарт негізінде тұратын азаматтың негізгі құқықтары:
-
Тұрғын үйге қол сұғылмаушылық құқығы: Жалға алушы пәтерді қабылдап алған сәттен бастап, ол оның заңды тұратын жері болып саналады. Жалға беруші (пәтер иесі) жалға алушының рұқсатынсыз немесе алдын ала ескертусіз (мысалы, ол үйде жоқ кезде) пәтерге кіруге құқылы емес. Иесінің тексеру тәртібі мен жиілігі келісімшартта нақты көрсетілуі тиіс.
-
Күрделі жөндеуді талап ету құқығы: Заң бойынша (егер шартта өзгеше көзделмесе), пәтерге немесе ондағы инженерлік жүйелерге (құбырлардың жарылуы, жылыту жүйесінің істен шығуы) күрделі жөндеу жүргізу міндеті пәтер иесінің мойнында. Егер иесі бұл міндеттен жалтарса, жалға алушы жөндеуді өз қаражатына жасап, оның құнын жалдау ақысынан ұстап қалуға немесе келісімшартты бұзуға құқылы.
-
Отбасы мүшелерін бірге тұруға кіргізу құқығы: Егер жалдау шартында қатаң шектеулер (мысалы, «тек бір адам тұруы керек») жазылмаса, жалға алушы пәтерге өзінің жақын туыстарын (жұбайын, балаларын) кіргізуге құқылы. Ал бөгде адамдарды (мысалы, достарын) тұрғызу үшін пәтер иесінің келісімі қажет.
-
Қосалқы жалға (субаренда) беру құқығы: Жалға алушы пәтерді немесе оның бір бөлігін үшінші тұлғаға қосалқы жалға бере алады. Бірақ бұл қадам міндетті түрде пәтер иесінің жазбаша келісімімен ғана жүзеге асырылуы керек.
-
Жаңа мерзімге шарт жасасудағы басым құқық (Преимущественное право): Жалдау шартының мерзімі аяқталғаннан кейін, өз міндеттерін адал орындаған (ақыны уақытында төлеген, мүлікті бүлдірмеген) жалға алушының басқа адамдар алдында шартты жаңа мерзімге ұзартуға басым құқығы бар.
-
Келісімшартты біржақты бұзу құқығы: Жалға алушы кез келген уақытта пәтер иесіне алдын ала (әдетте 1 ай бұрын немесе шартта көрсетілген мерзімде) жазбаша ескерте отырып, жалдау шартынан бас тартуға және көшіп кетуге құқылы.
-
Кемшіліктер үшін жауапкершілікті талап ету: Егер пәтерді қабылдап алғаннан кейін оның қалыпты өмір сүруге кедергі келтіретін жасырын кемшіліктері (мысалы, розеткалардың істемеуі, терезеден су өтуі) анықталса, жалға алушы пәтер иесінен кемшіліктерді жоюды, жалдау ақысын азайтуды немесе шартты бұзуды талап ете алады.
Ескеретін маңызды жайт: Бұл құқықтар толық жұмыс істеуі үшін жалға алушы да өз міндеттерін (пәтерді мақсатына сай пайдалану, коммуналдық қызметтер мен жалдау ақысын уақытында төлеу, ағымдағы жөндеу жұмыстарын жүргізу) бұлжытпай орындауы тиіс. Шарт болмаған жағдайда (ауызша келісім), бұл құқықтарды заң жүзінде қорғау өте қиынға соғады.