Мысты қазып, балқытып, шетелге сатқаннан кейін де одан табыс табудың жолы көп: кабель, қорытпа, техникаға қажет бөлшектер жасауға болады. Сарапшылар Қазақстан осы өндірістерді өзінде дамытып, шикізатты өңдеуден туатын қосылған құнның көбірек бөлігін ел ішінде қалдыруы керек деп есептейді, деп хабарлайды Qandastar.kz сайты.
Мысқа сұранысты арттырып отырған салалар аз емес. Электр энергетикасы, көлік, байланыс, тұрмыстық техника мен компьютер өндірісіне бұл металл қажет болса, электромобильдер мен жаңартылатын энергетиканың дамуы оған деген қажеттілікті одан әрі өсіріп отыр. Қойнауы кенге бай Қазақстан үшін, бұл мүмкіндік. Алайда оны пайдалану үшін өндірілген мыстың көлемін ұлғайту жеткіліксіз.
Елдегі мыс балқыту өндірісі әлі де едәуір дәрежеде кеңес кезінде салынған кәсіпорындарға сүйенеді: Балқаш зауыты 1938 жылы, Жезқазған зауыты 1970-жылдардың басында жұмысын бастаған. Тәуелсіздік жылдарында мыс өндіру мен кен байыту көлемі айтарлықтай өскенімен, жаңадан ірі мыс балқыту зауыттары салынбаған. Сөйтіп, кен өндіру оны әрі қарай өңдейтін буыннан озып кеткен.
Қазақстанда шикізат та, кен өндіретін кәсіпорындар да, металлургияда жинақталған тәжірибе де бар. Ендігі міндет, ішкі өңдеу көлемін кеңейтіп, мыстан жасалатын өнім түрлерін біртіндеп көбейту. Сарапшылар арасында шикізат сатуға көбірек сүйенген үлгіден терең өңдеуге көшу мәселесінің жиі талқылануы да осыдан.
ҚР Ғылым және жоғары білім министрлігі Ғылым комитетінің Экономика институтының директоры, экономика ғылымдарының докторы, профессор Еркін Садықовтың пікірінше, ел өндіріс тізбегінде дайын өнімге неғұрлым жақындаса, соғұрлым бәсекеге қабілетті болады. Кен өндіруден бастап оны күрделі өнімге айналдыруға дейінгі сатыларды дамыту экономиканың салаларын көбейтіп, орнықтылығын арттырады.
Мемлекет те минералдық шикізатты терең өңдеуді өнеркәсіп саясатының негізгі міндеттерінің бірі ретінде белгілеп отыр. Садықов президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың ел өнеркәсібінің берік негізін қалыптастырып, экономиканың өз қажеттіліктерін өзі өтей алуын қамтамасыз ету жөніндегі ұстанымына назар аударады. Президент бастапқы өңдеуден өткен өнімді сыртқа сатып, одан әлдеқайда күрделі тауарларды шетелден әкелу тәжірибесінен біртіндеп арылу міндетін қойған.
Дегенмен терең өңдеуге көшу үшін зауыттың өзін салумен шаруа бітпейді. Оған бағасы қолжетімді әрі үздіксіз берілетін электр қуаты, дамыған көлік пен логистика, қосалқы өндірістер және білікті мамандар қажет.
Осындай жағдай жасалғанда ірі металлургия кәсіпорнының айналасында өзге өндірістер мен қызмет түрлері дамиды. Жабдыққа, оны жөндеуге, жүк тасымалына, инженерлік қызметке, энергиямен қамтуға және маман даярлауға сұраныс туады. Соның арқасында металлургияға салынған қаржы бір зауыттың шеңберінен шығып, басқа кәсіпорындарға да жұмыс береді.
Садықов өндірістерді бір-бірімен байланыстыра дамытудың мысалы ретінде Чилиді, Қытайдың Цзянси провинциясын және Германиядағы Aurubis металлургия кешенін атайды. Қазақстанға да өз шикізат қорын, энергетикасын, географиялық жағдайын және өнеркәсіпте жинақтаған тәжірибесін ескеретін үлгі қажет деп санайды сарапшы.
Ал PhD дәрежесі бар сарапшы Мейрам Атаманов мәселенің технологиялық жағына тоқталады. Оның пікірінше, жаңа мыс балқыту кәсіпорындары концентрат экспортынан ел ішіндегі толық өндіріс тізбегіне көшуге жол аша алады. Алайда заманауи зауыттың деңгейі қанша металл шығарғанымен ғана өлшенбеуге тиіс.
Атаманов бірінші кезекте экологиялық қауіпсіздікті атайды. Жаңадан салынатын және жаңғыртылатын кәсіпорындарға газды тиімді тазартатын, құрамында күкірті бар қосылыстарды ұстап қалатын жүйелер, шығарындыларды автоматты бақылау және қалдықтармен жұмыс істеудің заманауи тәсілдері қажет.
Екінші талап, шикізаттың құрамындағы құнды заттарды мүмкіндігінше толық пайдалану. Мыс концентратының құрамы күрделі болғандықтан, одан негізгі металды ғана бөліп алу жеткіліксіз, құрамындағы өзге бағалы компоненттерді де тиімді өңдеу керек. Өндіріс қалдығын да амалсыз жоғалатын материал деп қабылдамай, қайта пайдалануға болатын ықтимал шикізат ретінде қарастырған жөн, дейді Атаманов.
Үшінші бағыт, балқытудан кейінгі өндірістерді дамыту. Катодты мыс шығару толық өндіріс тізбегін қалыптастырудың соңғы сатысы болмауға тиіс. Одан әрі кабель, қорытпа, энергетикаға, электроникаға, машина жасауға және басқа салаларға қажет бөлшектер өндіруге болады. Металдың экономикаға беретін пайдасы осы сатыларда кеңейеді.
Осы тұста екі сарапшының пікірі тоғысады: Садықов терең өңдеуді экономиканы әртараптандырып, орнықты етудің жолы деп қарастырса, Атаманов оған жетудің технологиялық шарттарын — экологиялық қауіпсіздікті, шикізатты кешенді пайдалануды және одан әрі өңдеуді алға тартады.
Бір үлгіде ел кен қазып, концентрат немесе металл өндіріп, оны әрі қарай өңдеуге шетелге жібереді. Екіншісінде өз шикізаты отандық өндірістердің тұтас тізбегіне негіз болады. Қазақстанның міндеті — екінші үлгіге кезең-кезеңімен көшу.
Ол үшін шикізатты өңдеп, металл алудан бастап материал, бөлшек және дайын өнеркәсіп өнімін шығаруға дейінгі әр буынды дамыту қажет. Бұған электр қуаты мен көлік инфрақұрылымынан бөлек, технологиялық және сервистік компаниялар, отандық машина жасау, ғылым, маман даярлау жүйесі мен өз инженерлік мектебі керек.
Мұндай өндірістер инженерлер мен жұмысшыларға, жабдық пен қызметке сұраныс туғызып, кәсіпорындар орналасқан өңірлердің дамуына ықпал етеді. Ал сол жерде қалыптасқан білім мен тәжірибені кейін экономиканың басқа салаларында да қолдануға болады. Сонда мыс өндірісінің өсуі қосымша тоннамен бірге жаңа технология, жаңа кәсіпорын және жаңа жұмыс орындарын әкеледі.