Мыс концентратын өңдеу ақысы нөлге түскенімен, зауыттың шығыны нөл болмайды. Электр қуатына, жұмысшылардың еңбегіне, жабдықты жөндеуге бәрібір ақша керек. Қазақстандағы мыс өңдеу тарифіне қатысты пікірталаста осы айырманы ескерген жөн, деп санайды ғалым Өмірсерік Байгенженов, деп хабарлайды Qandastar.kz.
Сәтбаев университеті жанындағы О.А. Байқоңыров атындағы Тау-кен металлургия институтының «Металлургия және пайдалы қазбаларды байыту» кафедрасының профессоры бұл туралы фейсбуктегі жазбасында айтты.
Оның пікірінше, мәселе бір қызметтің бағасымен шектелмейді. Қазақстан кен өндіріп, концентратты сыртқа сатумен қала ма, әлде оны ел ішінде тереңірек өңдейтін өнеркәсіп құра ма? Тариф төңірегіндегі даудың астарында осы таңдау жатыр.
Ғалымның айтуынша, әлемде мыс өңдеу ақысы бұрын-соңды болмаған деңгейге төмендеген тұста Қазақстан өңдеу сатысы жоғары өнім шығаруды дамытуға ұмтылып отыр. Сондықтан әлемдік бағаны отандық зауыттарға сол күйі қолданудың салдарын таразылау қажет.
Әлемдік өңдеу ақысы нарықтың бағытын көрсетеді. Бірақ оны өңдеудің өзіндік құнымен автоматты түрде теңестіруге болмайды
Мұнда сөз мыс концентратын өңдегені үшін зауыт алатын ақы — TC туралы болып отыр. Оның мөлшеріне ең алдымен қолда бар шикізат пен оны балқытатын зауыттардың қуаты әсер етеді. Концентрат тапшы болса, зауыттар шикізатқа таласып, өңдеу ақысын төмендетеді. Бұл олардың өндірістік шығыны да азайды дегенді білдірмейді.
Ғалым жазбасында Халықаралық энергетика агенттігінің деректерін келтіреді: 2026 жылы жылдық келісімдерге бағдар болатын өңдеу ақысы тоннасына 0 доллар болып белгіленген. Ал жедел жеткізу мәмілелеріндегі өңдеу ақысы 2024 жылдан бері теріс мәнде қалып отыр.
Сол деректерге сәйкес, 2005 жылдан бергі әлемдік мыс балқыту қуаты өсімінің 90 пайыздан астамы Қытайға тиесілі. 2025 жылға қарай әлемдегі мыс балқыту қуатының шамамен жартысы осы елдің үлесіне жеткен. Ал металлургиялық кәсіпорындардың электр қуатына, қызметкерлерге, жөндеуге, қоршаған ортаны қорғауға және жаңғыртуға жұмсайтын шығындары сақталады.
Өңдеу ақысы азайғанда зауытқа алтын, күміс, күкірт қышқылы және басқа да ілеспе өнімдерден түсетін табыс демеу болуы мүмкін. Бірақ ғалым бұл түсімді түгелдей таза пайда санауға болмайтынын ескертеді: оларды бөліп алу мен өндіруге де жабдық, қуат және қосымша қаражат қажет. Жазбада келтірілген агенттік бағалауынша, өңдеу ақысынан түсетін кіріс жоғалған сайын кәсіпорындар бағасы көбірек құбылатын ілеспе өнімдерге тәуелді бола түседі.
Осы жағдайда мемлекет қандай ереже ұсынуы керек?
Байгенженовтің жазуынша, 2026 жылы Өнеркәсіп және құрылыс министрлігіне мыс концентратын өңдеу тарифін анықтау әдістемесін әзірлеп, бекіту өкілеттігі берілген. Ғалым мұны елдің өнеркәсіп саясатының бір бөлігі ретінде қарастырады.
Ол Конституциядағы жер қойнауы мен басқа да табиғи ресурстар халыққа тиесілі, ал мемлекет халық атынан меншік құқығын жүзеге асырады деген қағиданы еске салады. Байгенженовтің пайымынша, бұл шикізат экспортын тыюды білдірмейді. Алайда мемлекет табиғи байлықтан елге кен өндіру табысымен қатар, өңдеу арқылы қосымша құн, инвестиция, жұмыс орындары және өнеркәсіптің дамуы түрінде пайда түсуіне жағдай жасай алады.
Ғалым «Өнеркәсіптік саясат туралы» заңда шикізатқа сүйенген үлгіден арылу, өңдеуді тереңдету және қосылған құны жоғары өнім шығаруды дамыту мақсаты көзделгенін жазады. Ал заңның 60-бабында өңдеуші кәсіпорындарды отандық шикізатпен қамтамасыз етудің арнайы тетігі қарастырылған.
Ол президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың 2026 жылы айтқан сөзін де мысалға келтіреді:
Шикізатты сыртқа шығарғаннан гөрі, оны терең өңдеп, өнім өндіру коммерциялық тұрғыдан тартымдырақ болуы керек».
Байгенженов әдістеменің міндетін де осы ұстаныммен байланыстырады.
Мақсат — концентратты әкімшілік жолмен елде ұстап қалу немесе кен өндірушілердің табысын металлургтерге бөліп беру емес. Кен өндіруге инвестиция салу тартымды болып қалатын, ал Қазақстандағы өңдеу кәсіпорындары жұмыс істеп, жаңарып, жаңа өндіріс қуатын іске қоса алатын ашық экономикалық ережелер қажет
Дегенмен зауыттарды жаңғыртуға кететін қаржыны тарифке қосу мәселесінің де нақты шарты болуы керек. Ғалымның айтуынша, металлургиялық кәсіпорынды ондаған жыл бойы тек күнделікті жөндеумен жүргізу мүмкін емес. Жабдықты жаңарту, экологиялық жобалар, автоматтандыру және жаңа өндіріс қуаты қажет.
Бірақ инвестиция нақты кәсіпорынға, нақты жобаға жұмсалып, шығыны құжатпен расталуға тиіс. Салынған қаражаттың қайтарылу мерзімі де түсінікті болуы керек. Осындай талаптар жаңғыртуға арналған тетіктің тиімсіз жұмыстың шығынын жабатын құралға айналуына жол бермейді, деп есептейді профессор.
Кен өндірушілердің де мүддесі бар. Өңдеуге аз шығынданып, өнімін ең тиімді нарыққа сату мүмкіндігін сақтағысы келуі орынды, дейді Байгенженов. Сондықтан ішкі тариф барлық қатысушыға түсінікті әрі экономикалық тұрғыдан негізделген болуы қажет.
Оның ұсынысы бойынша, өңдеу бағасы жекелеген шешімдермен емес, ортақ әрі ашық формуламен есептелуге тиіс. Оған тексеруге болатын шығындар мен инвестицияға жұмсалатын қаражаттың негізделген бөлігі енгізілуі керек. Зауытпен байланысты жеткізушілерге де, тәуелсіз жеткізушілерге де бірдей қағида қолданылғаны жөн.
Сонымен бірге өңдеу саласының табысын түгелдей әлемдік TC көрсеткішіне байлап қою қолданыстағы зауыттарды жаңартуға және жаңа кәсіпорындар салуға қаржы тартуды қиындатуы мүмкін. Мемлекеттің міндеті — екі саланың да дамуына ынта қалдыратын, ұзақ мерзімге түсінікті ереже қалыптастыру, деп санайды ғалым.
Осы тұрғыдан ол тарифті анықтау әдістемесін өнеркәсіп саясатына қажетті, заман талабына сай тетік деп бағалайды. Оның пайымынша, жер қойнауының халыққа тиесілі екені нақты экономикалық нәтижеден көрінуі керек: елде өңдеу кәсіпорындары көбейіп, инвестиция келіп, жұмыс орындары ашылып, инженерлік білім мен тәжірибе дамуға тиіс.
Философия докторы Өмірсерік Сабыржанұлы Байгенженов 2015, 2019 және 2023 жылдары талантты жас ғалымдарға арналған мемлекеттік ғылыми стипендияны иеленген. 2020 жылғы «Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы» атағының иегері. Хирш индексі — 20, ғылыми сараптамадан өтетін журналдарда жарияланған 50 еңбектің авторы.
Түптеп келгенде, әңгіме нарықтағы қатысушылардың бүгінгі пайданы қалай бөлісетіні туралы емес. Мәселе — Қазақстан келер ұрпаққа қандай өнеркәсіп қалдырады деген сауалда