Қазақстанның Өнеркәсіп және құрылыс министрлігі мыс концентратын өңдеу тарифін анықтаудың жаңа әдістемесін әзірлеп жатыр, бұл құжат елдегі металлургияны жаңғыртуға және инвестиция тартуға негіз болмақ. Бұл туралы қаржы сарапшысы Айбар Олжаев мәлімдеді, деп хабарлайды
сайты.
Тарифтік ережелерді талқылау өндірушілер мен өңдеуші кәсіпорындар арасындағы пікірталасқа ұласты. Олжаевтың мәліметінше, бірінші тарап шығынның артуынан қауіптенсе, екіншісі металлургиялық қуаттарды жаңғыртуды қаржыландыру қажеттілігін алға тартады.
Қазақстан үлкен шикізат базасына ие және мыс концентратының ірі көлемін экспортқа шығарады. Алайда технологиялық кезең саналатын ішкі өңдеу саласы айтарлықтай баяу дамыған. Тәуелсіздік жылдарында заманауи кеніштер мен байыту фабрикалары салынғанымен, ауқымды мыс қорыту қуаттары іс жүзінде құрылмады.
Мұндай өнеркәсіптік құрылымды өзгерту қажеттілігін мемлекет басшысы бірнеше рет көтерген. 2026 жылдың ақпанында Қасым-Жомарт Тоқаев заманауи өнеркәсіптік қаңқа құру және өңдеуші өнеркәсіпке көмекті күшейту міндетін нақты белгіледі. Ол бастапқы өңдеу өнімдерін экспорттау және жоғары бөліністегі тауарларды импорттау тәжірибесі «жойылуы тиіс» деп баса айтты.
Қазіргі уақытта үкімет осы міндетті нақты тетіктерге айналдыруға тырысып жатыр. Әлемдік нарық концентрат бағасын анықтай алғанымен, ол Қазақстанның өнеркәсіптік даму міндетін шешуге міндетті емес.
Егер ел ішінде шикізатты өңдеу экономикалық тұрғыдан тиімсіз болса, концентрат бәсекеге қабілетті қуаттары бар елдерге кетеді. Жеке компания үшін бұл ұтымды шешім болуы мүмкін. Бірақ мемлекет үшін бұл инвестицияның, жұмыс орындарының, салық базасы мен технологиялық құзыреттердің шетелге кетуін білдіреді.
Сондықтан Өнеркәсіп және құрылыс министрлігі әзірлеп жатқан әдістеменің мақсаты компаниялар арасынан жеңімпазды таңдау емес. Басты міндет – өндірудің бәсекеге қабілеттілігін сақтай отырып, ішкі өңдеуді дамытуға мүмкіндік беретін түсінікті экономикалық жағдай жасау. Бұл бір ғана тарифтік мөлшерлемені анықтаудан әлдеқайда ауқымды мәселе.
Нарық қатысушыларын толғандыратын басты сұрақтардың бірі – тарифке инвестицияларды қосу мүмкіндігі. Концентрат өндірушілер кез келген қосымша төлем олардың шығынын арттыратынын түсінеді. Сарапшының пікірінше, инвестициялық құрамдас бөліктер экономикалық тұрғыдан негізделген, ашық және нақты жобалармен байланысты болуы керек.
Металлургиялық зауытты ондаған жылдар бойы тек күнделікті жұмысқа қажетті қаражат есебінен дамыту мүмкін емес. Құрал-жабдықтарды қайта құру, экологиялық жаңғырту, қуаттылықты арттыру және жаңа нысандар салу үлкен капиталды талап етеді.
Бұл мәселені елемеу жаңғыртуды арзандатпайды, тек оның уақытын созады. Модернизацияның кешігуі жұмыс істеп тұрған өңдеуші қуаттардан біртіндеп айырылу қаупін тудырады. Әлемдік нарықта мұндай үрдіс қазірдің өзінде байқалып отыр.
Мәселен, Treatment Charge және Refining Charge (TC/RC) мөлшерлемелерінің төмендеуі аясында Жапония мен Филиппиндегі жекелеген кәсіпорындар мыс концентратын өңдеуді қысқартты немесе тоқтатты. Ал Намибиядағы зауыт консервация режиміне ауыстырылған.
Әлемдік TC/RC мөлшерлемелері маңызды нарықтық бағдар болғанымен, олар шикізат пен қорыту қуаттарының жаһандық теңгерімін көрсетеді. Халықаралық энергетика агенттігінің мәліметінше, 2005 жылдан бері әлемдік мыс қорыту қуаты өсімінің 90%-ы Қытайға тиесілі. Ал 2025 жылға қарай оның үлесі әлемдік көлемнің жартысына жуықтады.
Бұған Қытайдың мемлекеттік қолдауы, капиталдық және операциялық шығындардағы артықшылығы, жабдықтардың жаңалығы себеп болды. Нәтижесінде өңдеу көлемі концентрат ұсынысынан асып түсіп, зауыттар арасында шикізат үшін бәсекелестік күшейді.
Алайда бұл қазақстандық металлургиялық кәсіпорындардың физикалық шығындары жойылды деген сөз емес. Электр энергиясы, жөндеу жұмыстары, қызметкерлер жалақысы және экологиялық инфрақұрылым әлемдік конъюнктураға қарамастан өз құнын сақтайды. Халықаралық көрсеткіштерді ескеру маңызды болғанымен, оларды нақты өндіріс экономикасына механикалық түрде көшіру қателік болар еді.
Мұнымен қоса өндірушілердің мүддесі де қорғалуы тиіс. Концентрат өндіруші не үшін төлейтінін түсініп, өңдеуші қуаттарға қол жеткізудің ашық ережелерін көруі қажет. Олар өз шығындарын ұзақ мерзімге жоспарлай алуы керек.
Әдістеме айналасындағы дау – концентраттың әр тоннасынан түсетін қосымша доллар туралы емес, елдің өнеркәсіптік моделі туралы мәселе. Қазақстан шикізат экспортынан жоғары бөліністегі өнімдерге көшуді көздесе, өңдеуші өндірістерді құру және жаңғырту үшін нақты шарттар қажет.
Бұл шарттар шикізат өндірушілер мен өңдеушілер үшін ашық, түсінікті және болжамды болуы міндетті. Мықты өнеркәсіптік саясат мемлекеттің жеңімпазды таңдауынан емес, келесі өндірістік кезеңге инвестиция салуды экономикалық тұрғыдан мүмкін ететін ережелер жасаудан басталады.