Қазақстан өңірдегі ірі тау-кен металлургиялық экономикалардың бірі болғанымен, елде тәуелсіздік жылдарында бірде-бір жаңа ірі мыс қорыту зауыты салынбаған. Экономист Жанат Нұрғалиев осы саладағы технологиялық алшақтық пен шикізат үлгісінен құтылудың жолдарын түсіндірді, деп хабарлайды Qandastar.kz сайты.
Экономисттің мәлімдеуінше, Қазақстанның тау-кен металлургия саласы әлі де ескі іргетасқа сүйеніп отыр. Кәсіпорындар 2025 жылы 19 трлн теңгенің өнімін өндірді. Бұл салада жұмыс істейтіндер саны 200 мыңнан асады. Дегенмен сектор құрылымы біркелкі емес. Тәуелсіздік жылдарында елде кен өндіру мен байыту жақсы жаңарды. Алайда базалық металлургиялық қуаттардың басым бөлігі кеңес дәуірінен қалған кәсіпорындарға тиесілі.
Бұл жағдай сала тарихындағы технологиялық алшақтықты анық көрсетеді. Қазақстандағы негізгі мыс қорыту қуаттары сонау кеңес кезеңінде құрылған. Балқаш зауыты алғашқы қара мысты 1938 жылы алды. Ал Жезқазған зауыты 1971 жылы іске қосылды. Ондаған жыл бойы бұл кәсіпорындарда тек жөндеу жұмыстары жүргізілді. Осылайша елімізде тәуелсіздік алғалы жаңадан ірі мыс қорыту зауыты мүлдем салынбаған.
Есесіне мыс саласының шикізат базасы айтарлықтай белсенді дамыды. Жаңа кеніштер мен заманауи байыту фабрикалары бой көтерді. Олардың қатарында Ақтоғай, Бозшакөл, Шатыркөл және Нұрқазған бар. Бұл нысандар руда өндіру мен мыс концентратын шығару мүмкіндігін едәуір арттырды. Нәтижесінде белгілі бір теңгерімсіздік пайда болды. Қазақстан өндіру мен байытуды ұлғайтқанымен, мекемелердің мыс қорыту қуаты тиісті деңгейде кеңеймеді. Сондықтан қосымша өндірілген концентраттың көп бөлігі өңдеу үшін шетелге жіберіледі.
Бүгінгі таңда бұл алшақтық жаңа индустрияландыру үшін үлкен сынға айналып отыр. Сыртқы сауда құрылымы мыстың экономикадағы орнын жақсы көрсетеді. 2025 жылы Қазақстанның тауар экспортында мыс кендері мен концентраттарының үлесі 3,6% болды. Бұл шамамен $2,8 млрд қаражатқа тең. Ал кен мен концентрат экспортының көлемі 1,42 млн тоннаға жетті. Катодты мысты шикізатпен теңестіруге болмайды. Бұл металлургиялық өңдеудің нәтижесі. Бірақ өнеркәсіптік тізбектің тереңдігін бағалау үшін одан кейінгі деңгей маңызды. Өндірілген металдың қанша бөлігі ел ішінде сымға, кабельге немесе фольгаға айналатыны басты назарда болуы керек. Дәл осы кезеңдерде аралас өндірістер қалыптасады. Олар жабдыққа, электр энергиясына, логистикаға және білікті маманға сұраныс тудырады.
Бұл мәселе Қазақстанда бірінші онжылдық талқыланып отырған жоқ. Өңдеу деңгейінің төмендігі, негізгі қорлардың тозуы және толық циклді өндірістердің жоқтығы бұрыннан айтылып келеді. Тек 2024 жылдың өзінде тау-кен металлургия кешеніне салынған инвестиция 1,7 трлн теңгеден асты. Яғни мәселе капиталдың жоқтығында емес, салымдардың бағытында болып отыр. Ірі жаңа жобалар кен орындарын игеруге және байытуға жұмсалды.
Мұндай құрылымның қалыптасуы Қазақстан өнеркәсібінің тарихымен тығыз байланысты. Кеңес Одағында кәсіпорындар бірыңғай шаруашылық кешенінің бөлшегі ретінде құрылды. Кен өндіру Қазақстанда, ал өңдеу одақтың басқа жерінде орналасты. 1991 жылдан кейін бұл байланыстар үзілді. Тоқсаныншы жылдары көптеген кәсіпорындар үшін негізгі міндет өндірісті сақтап қалу болды. Сондықтан дамудың бірінші кезеңі жаңа металлургияны салуға емес, бар қуаттарды тұрақтандыруға бағытталды.
Экономист Жанат Нұрғалиев ішкі өңдеуді ұлғайту шикізаттың барлығы Қазақстанда қалуы керек дегенді білдірмейтінін түсіндірді. Әрбір өңдеудің өз экономикасы болуы тиіс. Ол энергия құнына, шикізатқа қолжетімділікке және сыртқы нарықтардағы бәсекеге қабілеттілікке байланысты. Шикізат үлгісінен бас тарту концентрат экспортын қысқартумен шектелмейді. Әңгіме елдің өнеркәсіптік құндылықтың қай бөлігін экономика ішінде сақтап қалатынын өзі анықтау қабілеті туралы болып отыр.
Кен орындарына иелік ету өнеркәсіптік егемендікке кепілдік бермейді. Өндірудің өсуі балқытумен ұштаспаса, қосылған құн мен жұмыс орындары басқа жақта қалыптасады. Ел ресурсты басқарғанымен, оның өнеркәсіптік өнімге айналу тізбегін толық бақылай алмайды. Сондықтан өнеркәсіптік егемендік шикізатты ел ішінде металға айналдыра алатын жерден басталады.