Қазақстан шикізат секторынан тыс инвестициялық көкжиегін кеңейтіп келеді, деп хабарлайды Qandastar.kz.
Өнеркәсіптің қарқынды дамуы, соңғы бес жылда тартылған 114 млрд доллар көлеміндегі шетелдік инвестиция және халықаралық рейтингтік агенттіктердің бағалауы ел экономикасында болып жатқан өзгерістерді айқын көрсетеді.
Тәуелсіздік алған сәттен бастап Қазақстан посткеңестік экономикалық жүйеден Орталық Азиядағы ең ірі экономикаға айналу жолынан өтті. Бұл үдерісте елдің мол табиғи ресурстары маңызды рөл атқарды. Мұнай-газ секторы шетелдік капиталды тартуға, экспорттық кірістерді ұлғайтуға және ауқымды инфрақұрылымдық жобаларды қаржыландыруға мүмкіндік берді.
Алайда шикізатқа негізделген даму моделінің кері әсері де болды. Бірнеше онжылдық бойы ел экономикасының негізгі көрсеткіштері әлемдік шикізат бағасының құбылуына тікелей тәуелді болып келді. Мұнайдан түсетін кірістерге тәуелділік экономиканы әртараптандыру мүмкіндіктерін де белгілі бір деңгейде шектеді.
Қасым-Жомарт Тоқаев экономиканы әртараптандыруды мемлекеттік саясаттың басым бағыттарының бірі ретінде айқындап берді. Өңдеу өнеркәсібін дамыту, инфрақұрылымды жаңғырту және жеке кәсіпкерлікті кеңейту экономиканың жаңа өсу көздерін қалыптастырып, елдің шикізат нарықтарына тәуелділігін біртіндеп төмендетуге бағытталған.
Бұл өзгерістердің нәтижесі экономикалық көрсеткіштерден де көрінеді. 2025 жылдың қорытындысы бойынша жан басына шаққандағы жалпы ішкі өнім 15 мың доллардан асып, жеті жылда 52,9%-ға өсті. 2021–2025 жылдары Қазақстанға тартылған тікелей шетелдік инвестициялардың жалпы ағыны 114,2 млрд долларды құрады. Ал 2019–2025 жылдар аралығында бұл көрсеткіш 155,8 млрд долларға жетті.
Қазақстан халықаралық бизнеске арналған инвестициялық ұсыныстарын біртіндеп кеңейтіп келеді. Елдің дәстүрлі артықшылықтары – қуатты ресурс базасы мен Еуразияның ең ірі нарықтарының арасындағы тиімді орналасуы – қазіргі таңда өсіп келе жатқан ішкі нарық, жаңа өндірістік қуаттардың іске қосылуы, сондай-ақ логистикалық және цифрлық инфрақұрылымның дамуымен толықтырылып отыр.
Халықаралық бағалаулар: тұрақты өсім және инвестициялық кредиттік рейтинг
Қазақстан экономикасының даму перспективалары халықаралық қаржы институттары мен жетекші рейтингтік агенттіктердің бағалауларынан көрініс табуда.
2026 жылғы қыркүйекте Еуропалық қайта құру және даму банкі (ЕҚДБ) Қазақстан экономикасының өсіміне қатысты болжамын 2026 жылға 4,7%, ал 2027 жылға 4,5% деңгейінде сақтады. Сонымен қатар Банк мұнай экспортының үзілістерге ұшырауы, сыртқы сұраныстың өзгеруі және шикізат нарықтарындағы ахуалға байланысты тәуекелдер бар екенін атап өтті.
Азия даму банкі де Қазақстан экономикасындағы оң динамика сақталады деп болжап отыр. Оның бағалауынша, Қазақстанның жалпы ішкі өнімі 2026 жылы 4,8%-ға, 2027 жылы 4,5%-ға өседі. Екі халықаралық институттың бағалауы алдағы екі жылда экономикалық өсімнің шамамен 4,5–5% деңгейінде болатынын көрсетеді.
Қазақстанның тәуелсіз кредиттік рейтингтері де халықаралық инвесторлар үшін маңызды фактор болып отыр.
2026 жылғы тамызда S&P Global Ratings Қазақстанның ұзақмерзімді тәуелсіз кредиттік рейтингін BBB− деңгейінен BBB деңгейіне дейін көтеріп, болжамын «тұрақты» деп белгіледі. Агенттік жаһандық белгісіздік белең алған тұста Қазақстан экономикасының орнықтылығын, елеулі сыртқы резервтерді және мұнайға жатпайтын бюджет тапшылығының одан әрі қысқаратыны жөніндегі болжамды атап өтті. S&P Қазақстанның нақты жалпы ішкі өнімі 2026 жылы 5,1%-ға, ал ортамерзімді перспективада шамамен 4%-ға өседі деп болжайды.
Fitch Ratings те Қазақстанның дербес несиелік рейтингін инвестициялық деңгейдегі BBB деңгейінде, болжамын «тұрақты» күйінде растады. Агенттік елдің несие қабілеттілігін қолдайтын факторлардың қатарында таза сыртқы активтердің елеулі көлемін және мемлекеттік борыштың салыстырмалы түрде төмен деңгейін атап өтті. Fitch ортамерзімді перспективада көлік, өңдеу өнеркәсібі және қызмет көрсету салалары экономикалық белсенділікті қолдауды жалғастырады деп күтеді.
Мұндай бағалаулар Қазақстан экономикасының даму үрдісін тұтастай көрсетеді: болжамды экономикалық өсім инвестициялық деңгейдегі несиелік рейтингімен және елеулі қаржылық резервтермен ұштасып отыр. Шетелдік компаниялар үшін мұндай көрсеткіштер ел ішіндегі тәуекелдерді бағалау және ұзақмерзімді жобаларды жоспарлау кезінде маңызды.
Өнеркәсіпті әртараптандыру инвестициялық мүмкіндіктер аясын кеңейтуде
Экономикадағы өзгерістердің ең айқын бағыттарының бірі – өңдеу өнеркәсібін дамыту. Бүгінде оның Қазақстан экономикасындағы үлесі тау-кен өндіру саласының үлесінен асып түсті. Бұл өндіріс құрылымының біртіндеп өзгеріп, экономиканың әртараптану үдерісінің жүріп жатқанын көрсетеді.
Экономикадағы өзгерістердің басым бағыттарының бірі – өңдеу өнеркәсібін дамыту. Оның Қазақстан экономикасындағы үлесі қазірдің өзінде тау-кен өнеркәсібінің үлесінен асып түсті. Бұл өндіріс құрылымының біртіндеп өзгеріп келе жатқанын көрсетеді.
Кейінгі жеті жылда елде 625 жаңа өнеркәсіп кәсіпорын іске қосылып, 62 мыңға жуық жұмыс орны ашылды. Өңдеу секторын дамыту өндірісті локализациялауға, жабдық жеткізуге және өңірлік өндірістік тізбектерге қосылуға мүдделі халықаралық компаниялар үшін қосымша мүмкіндіктер қалыптастырады.
Автомобиль өнеркәсібі өндірістік трансформацияның жарқын мысалына айналды. Соңғы жеті жылда Қазақстанда 800 мыңға жуық автомобиль өндірілді. Өндірістік қуаттарды кеңейтуге Kia Qazaqstan және Astana Motors Manufacturing Kazakhstan ірі жобаларының іске қосылуы ықпал етті. Автомобиль өнеркәсібінің дамуы қосалқы бөлшектер өндірушілерін, жабдық жеткізушілерін және технологиялық компанияларды тартуға мүмкіндік береді. Өндіріс көлемі ұлғайған сайын жергілікті қамту үлесін арттыруға және сабақтас салаларды дамытуға жаңа мүмкіндіктер пайда болады.
Агроөнеркәсіп кешенінің де халықаралық бизнес үшін әлеуеті жоғары. Кейінгі жеті жылда ауыл, орман және балық шаруашылығының жалпы өнімі нақты мәнде 24%-ға, ал ақшалай мәнде 5,2 трлн теңгеден 9,8 трлн теңгеге дейін өсті. Өндіріс көлемінің артуы ауыл шаруашылығы өнімдерін қайта өңдеу, сақтау, логистика, ауыл шаруашылығы техникасы және заманауи технологияларды енгізуге инвестиция салу мүмкіндіктерін кеңейтеді. Бүгінде бизнес, оның ішінде халықаралық компаниялар Қазақстанның ішкі нарығына ғана емес, экспортқа бағдарланған өндірістер құру мүмкіндігіне де қызығушылық танытып отыр.
Өнеркәсіпті жаңғыртумен қатар ішкі нарық пен кәсіпкерлік базасы да кеңеюде. Соңғы жеті жылда шағын және орта бизнестегі жұмыспен қамту 31,3%-ға артып, 2025 жылы 4,5 млн адамға жетті. Бұл өсім жеке кәсіпкерлер мен шағын компаниялар санының артуы есебінен қамтамасыз етілді.
Кәсіпкерлік сектордың дамуы жергілікті жеткізу тізбектерін қалыптастыруға, серіктестер іздеуге және ішкі нарыққа шығуға көбірек мүмкіндік береді. Ал экономиканың ауқымының ұлғаюы жабдықтарға, технологияларға, қаржылық және кәсіби қызметтерге қосымша сұраныс қалыптастырады.
Құрылыс саласы ішкі нарықтың даму көрсеткіштерінің бірі болып саналады. Соңғы жеті жылда Қазақстанда 118,3 млн шаршы метр тұрғын үй пайдалануға берілді. Құрылыс көлемінің ұлғаюы құрылыс материалдарына, инженерлік жабдықтарға, заманауи технологиялар мен ілеспе қызметтерге сұранысты қалыптастырады.
Кәсіпкерлікті дамыту Тоқаевтың экономикалық саясатындағы басым бағыттардың бірі болып қала береді. Президент ұстанған бағыт жеке меншікті қорғауды, бәсекелестікті дамытуды, әкімшілік кедергілерді қысқартуды және мемлекеттің экономикаға қатысуын азайтуды көздейді. Бұл мақсаттарды жүзеге асыру жеке капиталды одан әрі тарту және бәсекеге қабілетті іскерлік ортаны қалыптастыру үшін маңызды.
Еуразиялық саудадағы көлік инфрақұрылымы
Қазақстанның Еуразиядағы ірі экономикалық орталықтардың арасындағы орналасуы көлік инфрақұрылымының дамуы және сыртқы сауда байланыстарының кеңеюі жағдайында барған сайын маңызды мәнге ие болып келеді.
Соңғы жеті жылда Қазақстанда 36 300 шақырым автомобиль жолы салынып, жөндеуден өтті. Сонымен қатар шамамен 5 000 шақырым теміржол желісі салынып, жаңғыртылды. Бұдан бөлек, 110 теміржол стансасында құрылыс-монтаж жұмыстары аяқталды.
Көлік желісінің дамуы Қазақстанның транзиттік-логистикалық хаб ретіндегі рөлін нығайтып келеді. Бұл халықаралық компаниялар үшін дистрибуциялық орталықтарды орналастыруға, өңірлік жеткізілімдерді ұйымдастыруға және қазақстандық өндірісті халықаралық құн жасау тізбектеріне интеграциялауға жағдай жасайды.
Инфрақұрылымдағы өзгерістер сыртқы экономикалық қызметтің кеңеюімен қатар жүріп жатыр. 2025 жылы Қазақстанның тауарлар мен көрсетілетін қызметтер бойынша сыртқы сауда айналымы $170 млрд-тан асып, бес жыл ішінде 40,5%-ға өсті.
Көлік байланысы халықаралық инвестициялық ынтымақтастық бағыттарының біріне айналуда. 2026 жылы Қазақстан мен ЕҚДБ 2030 жылға дейін есептелген жаңа бес жылдық келісімге қол қойды. Ол жеке секторды, тұрақты инфрақұрылымды, цифрландыруды, қаржы нарығын дамыту және Қазақстанның өңірлік сауда-логистикалық хаб ретіндегі рөлін нығайту бойынша бірлескен жұмысты көздейді.
Дамып келе жатқан көлік инфрақұрылымы мен өсіп келе жатқан сауда ағындарының үйлесімі логистика, қойма, көлік қызметтері және экспортқа бағытталған өндіріс саласында мүмкіндіктер ашады.
Цифрландыру және адами капитал – ұзақмерзімді артықшылықтар
Өнеркәсіп, инфрақұрылыммен қатар Қазақстан цифрлық ортаны және кадрлар даярлау жүйесін дамытуда. Бұл бағыттар технологиялық өндірістерді, қызмет көрсету орталықтарын және білікті мамандарды қажет ететін басқа жобаларды орналастыруға мүдделі халықаралық компаниялар үшін маңызды бола түсуде.
Қазақстанда мемлекеттік қызметтердің 90,3%-дан астамы электронды түрде ұсынылады. Электрондық қызмет түрлерінің саны 2021 жылы 657-ден 2026 жылы 1 333-ке дейін өсті. Халықтың 97,5%-ы интернетке қол жеткізді.
Цифрлық мемлекеттік қызметтердің кеңеюі бизнестің мемлекеттік органдармен өзара іс-қимылын жеңілдетуге негіз қалыптастырады. Өз кезегінде интернетке қолжетімділіктің жоғары деңгейі электрондық коммерцияны, финтехті және цифрлық сервистерді дамытуға мүмкіндік береді.
Сонымен қатар, аумағы үлкен және халықтың тығыздығы салыстырмалы түрде төмен ел үшін мемлекеттік қызметтерді онлайн режиміне көшіру тек технологиялық ғана емес, сонымен бірге экономикалық маңызы да бар. Цифрландыру азаматтар, бизнес және мемлекет арасындағы қашықтықты қысқартады және қызметтерге қол жеткізу құнын төмендетеді.
Қазақстанның цифрландыру саласындағы серпілісі басқа елдер үшін жақсы үлгіге айналды: Дүниежүзілік зияткерлік меншік ұйымы (ДЗМҰ) Global Innovation Index 2025 рейтингінде «Үкіметтің онлайн-қызметтері» көрсеткіші бойынша Қазақстанды әлемде 10-орынға қойды. ДЗМҰ цифрлық мемлекеттік қызметтерді елдің инновациялық дамуындағы ең мықты көрсеткіштердің бірі ретінде бағалайды.
Экономиканы жаңғырту адами капиталды сапалы түрде жаңартуды да талап етеді. Қазақстанның дамуының жаңа стратегиясында бұл фактор ескеріліп, басым бағыттардың біріне айналды. Ел білім беру мен ғылыми зерттеулерге салынатын инвестиция көлемін арттырып келеді. Ғылыми-зерттеу және тәжірибелік-конструкторлық жұмыстарға (ҒЗТКЖ) ішкі шығындар 2019 жылғы 42,3 млрд теңгеден 2025 жылы 252,5 млрд теңгеге дейін өсті.
Жоғары білім беру саласындағы халықаралық ынтымақтастық та дамып келеді: елімізде шетелдік жоғары оқу орындарының 32 филиалы ашылып, шетелдік университеттермен стратегиялық әріптестіктің басқа да нысандары жүзеге асырылуда. Ұзақмерзімді перспективада бұл экономиканың технологиялық және ғылымды көп қажет ететін секторларына инвестиция тартуға негіз қалыптастырады.
Инвестициялық дамудың жаңа кезеңі
Соңғы жылдардағы экономикалық трансформация Қазақстанның дәстүрлі шикізат секторынан тыс инвестициялық мүмкіндіктерін біртіндеп кеңейтіп келеді. Өңдеу өнеркәсібінің, көлік инфрақұрылымының, ауыл шаруашылығы мен цифрлық қызметтердің дамуы халықаралық капитал үшін жаңа бағыттарды ашуда.
Қосымша фактор ретінде экономиканың сыртқы міндеттемелер құрылымындағы өзгерістерді атап өтуге болады. Бес жыл ішінде сыртқы борыштың ЖІӨ-ге қатынасы 83,1%-дан 59,4%-ға дейін төмендеді, бұл салыстырмалы борыштық жүктеменің азайғанын көрсетеді.
Әрине, әртараптандырылған экономикалық модельге көшу ұзақмерзімді міндет болып қала береді. Ол Қазақстанның халықаралық ынтымақтастығында да көрініс табады. Дүниежүзілік банктің 2026-2031 жылдарға арналған жаңа елдік негіздемелік бағдарламасы инфрақұрылымды дамытуды, экономикалық тұрақтылықты арттыруды және өнімді және инновациялық жеке секторды қалыптастыру үшін неғұрлым қолайлы жағдайлар жасауды көздейді. Негізгі басымдықтардың бірі жеке капиталдың қатысуын кеңейту және экономикалық өсудің өндіруші салаларға тәуелділігін төмендету болып саналады.
Қазақстанның экономикалық бағыты осы міндеттерді шешуге негізделген. Бұл саясаттың одан әрі жүзеге асырылуы елдің жаңа салаларды дамыту, бәсекеге қабілеттілікті арттыру және халықаралық экономикалық ынтымақтастықты кеңейту үшін жинақталған ресурстық және инвестициялық әлеуетті қаншалықты тиімді пайдалана алатынын айқындайды.