Экономист Жанат Нұрғалиев Қазақстанның мыс саласындағы негізгі мәселеге назар аударды. Соңғы он жылда мыс кенін өндіру көлемі күрт артқанымен, тазартылған мыс өндірісі айтарлықтай өспеген. Оның пікірінше, ендігі міндет — шикізат өндірумен қатар, оны ел ішінде өңдеу қуаттарын дамыту, деп хабарлайды Qandastar.kz.
Бүгінде Қазақстанның мыс саласының алдында кен өндіруді арттырумен қатар, оны өңдеу көлемін де озық қарқынмен дамыту міндеті тұр. Қосылған құнның басым бөлігі еліміздің ішінде қалыптасуы керек. Саланың қазіргі жағдайын осы тұрғыдан қарастырған жөн
Экономистің айтуынша, бұл мәселе Премьер-министрдің Балқаш қаласына сапары аясында ерекше өзекті болды. Үкімет басшысына Қаратас кен орнындағы геологиялық барлау жұмыстары, қолданыстағы Балқаш мыс балқыту зауыты және жылына 300 мың тонна катодты мыс өндіретін жаңа кәсіпорынның жобасы таныстырылды.
1938 жылдан бері жұмыс істеп келе жатқан Балқаш мыс балқыту зауыты бүгінде Қазақстандағы катодты мыс өндірісінің шамамен 51%-ын қамтамасыз етеді. 2026 жылы «Қазақмыс» кәсіпорынды жаңғыртуға 21,8 млрд теңге инвестиция салуды жоспарлап отыр. Сонымен қатар 2030 жылға дейін құны 750 млрд теңге болатын жаңа мыс балқыту зауытын салу көзделген.
Кен өндіру төрт еседен астам өсті
Ұлттық статистика бюросының деректеріне сәйкес, 1990–2025 жылдары Қазақстанда 2,12 млрд тонна мыс кені өндіріліп, 13,7 млн тонна тазартылған мыс алынған.
Алайда өндіріс көлемінің өсу қарқыны әртүрлі болды. Соңғы он жылда елде осы кезеңдегі жалпы мыс кенінің 59%-ы өндірілсе, тазартылған мыс өндірісінің үлесі 32%-ды құрады.
1990 жылы Қазақстанда 38,5 млн тонна мыс кені өндірілген. 2025 жылы бұл көрсеткіш 163,7 млн тоннаға жетіп, 4,3 есе артты.
Өндіріс көлемінің күрт өсуі 2016 жылдан басталды. Бұған елдің шығысындағы және Павлодар облысындағы ірі кен орындарының іске қосылуы ықпал етті. Қазір Абай және Павлодар облыстары Қазақстандағы мыс кенін өндірудің жалпы көлемінің төрттен үшіне жуығын қамтамасыз етеді.
Соңғы он жылда жаңа кен орындары пайда болды. Алайда жаңа металлургиялық қуаттар дәл сондай қарқынмен іске қосылған жоқ
Мыс өндірісі неге баяу өсіп жатыр?
Кен өндіру көлемі айтарлықтай артқанымен, тазартылған мыс өндірісінің өсімі әлдеқайда төмен болды.
1990 жылы Қазақстанда 365 мың тонна тазартылған мыс өндірілсе, 2025 жылы бұл көрсеткіш 471,8 мың тоннаға жетті. Осылайша, 35 жылда өндіріс көлемі шамамен 29%-ға артты.
Тазартылған мыс өндірісінің ең жоғары көрсеткіші 2020 жылы тіркеліп, 477 мың тоннаға жуықтады. Содан бері бұл рекорд жаңарған жоқ.
Жанат Нұрғалиевтің пікірінше, негізгі мәселе — кен өндіру мен металлургияның даму қарқыны арасындағы алшақтық.
Соңғы он жылда Қазақстанның шикізаттық картасы түбегейлі өзгерді, ал металлургиялық өндірістің географиясы іс жүзінде сол күйінде қалды. Кен өндіру айтарлықтай кеңейгенімен, негізгі металлургиялық қуаттар бұрынғы орталықтарда шоғырланған
Сонымен бірге экономист кен өндіру мен дайын мыс өндірісінің көлемдерін тікелей салыстыру дұрыс емес екенін ескертеді. Өйткені олардың арасында кенді байыту және концентрат өндіру кезеңдері бар. Бұған қоса, әр кен орнындағы мыс мөлшері де әртүрлі.
Дегенмен ұзақ мерзімді көрсеткіштер шикізат өндірісінің ішкі өңдеу саласына қарағанда жылдам дамығанын аңғартады.
Қазақстанда жаңа мыс зауыттары салынады
Қалыптасқан жағдайды өзгерту үшін Қазақстанда жаңа өндірістік қуаттарды іске қосу жоспарланып отыр. Балқашта 2030 жылға дейін жылына 300 мың тонна катодты мыс өндіретін зауыт салу көзделген. Сонымен қатар KAZ Minerals компаниясы Ақтоғай маңында қуаттылығы шамалас мыс балқыту кәсіпорнын салуды жоспарлап отыр.
Қолданыстағы кәсіпорындарды жаңғырту және геологиялық барлау жұмыстарын кеңейту де жалғасуда.
Алайда Жанат Нұрғалиевтің айтуынша, жаңа зауыттардың салынуы мәселені өздігінен шешпейді.
Жаңа зауыттарға тұрақты шикізат базасы қажет. Ал қолданыстағы металлургиялық кәсіпорындарға жаңғыртуға инвестиция салуға мүмкіндік беретін жағдайлар керек. Кен өндіруші компаниялар үшін де концентратты өткізуге қатысты түсінікті әрі бәсекеге қабілетті шарттар маңызды
Өңдеу тарифі мен экспорттық баждың маңызы
Қазір мыс концентратын өңдеу тарифін анықтау әдістемесі және экспорттық баж енгізу мүмкіндігі талқыланып жатыр. Бұл мәселелер отандық шикізатты Қазақстан ішінде өңдеудің экономикалық тиімділігін арттыруға қатысты.
Экономистің пікірінше, мемлекет кен өндірушілер мен металлургиялық кәсіпорындардың мүдделерін үйлестіріп, ішкі өңдеуге инвестиция салуға қолайлы жағдай қалыптастыруы қажет.
Іс жүзінде біз соңғы он жылда әртүрлі қарқынмен дамыған саланың екі бөлігін өзара байланыстыру жолын іздеп отырмыз. Кен өндіру өз серпінін алды. Ендігі кезек — өңдеуде
Оның пайымынша, Қазақстанның мыс саласындағы келесі даму кезеңі ішкі өңдеу қуаттарының қаншалықты жылдам өсетініне байланысты болады. Бұл ел ішінде қосылған құнды арттырып қана қоймай, мыс өндірісінен түсетін экономикалық пайданың басым бөлігін Қазақстанда қалдыруға мүмкіндік береді.