Фото: ашық дереккөз
Соңғы он жылда Қазақстан банк секторы құрылымдық өзгерістерге ұшырап, нарықтағы ойыншылар саны айтарлықтай азайды. Бұл туралы qandastar.kz Ranking.kz сараптамасына сілтеме жасап хабарлайды.
2010 жылдары елімізде 36 екінші деңгейдегі банк (ЕДБ) жұмыс істеген болса, 2025 жылдың басына қарай олардың саны 21-ге дейін қысқарды. Банк секторының шоғырлануы – қаржы жүйесінің тұрақтылығын арттыруға бағытталған мемлекеттік саясаттың және нарықтағы табиғи сұрыпталудың нәтижесі.
Сектордағы негізгі өзгерістер
Соңғы жылдары бірнеше маңызды бірігу мен қайта құрылу үдерістері жүзеге асты:
- 2015 жылы Альянс Банк, Темірбанк және ForteBank бірігіп, жаңа ForteBank құрылды;
- 2014–2018 жылдары БТА мен Қазкоммерцбанк бірігіп, кейін Халық Банк құрамына өтті;
- 2019–2021 жылдары Цеснабанк First Heartland құрылымына қосылып, кейін АТФ Банкті жұтты;
- 2022 жылы ресейлік капиталы бар банктердің нарықтан шығуына байланысты Альфа-Банк Банк ЦентрКредитке бірікті;
- 2024 жылы ForteBank Home Credit Bank акцияларының 100%-ын сатып алатынын жариялады.
Үлкен банктердің нарықтағы үлесі артуда
Қазіргі таңда Қазақстандағы ең ірі бес банк жалпы банк секторындағы активтердің 68,6%-ын иемденіп отыр. Бұл көрсеткіш 2015–2018 жылдары 60%-дан төмен болған. Сектордағы шоғырлану — банк қызметінің сапасын арттыруға, тәуекелдерді басқаруды оңтайландыруға және реттеу процесін жеңілдетуге мүмкіндік береді.
Консолидацияның артықшылықтары
Мамандардың пікірінше, банктердің бірігуі мен іріленуі бірқатар артықшылық береді:
- Капиталдың тұрақтылығы — ірі банктер жаһандық экономикалық өзгерістерге төтеп бере алады;
- Реттеуді оңайлату — ойыншылар санының азаюы Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігі үшін бақылау тиімділігін арттырады;
- Цифрландыру әлеуеті — ірі банктер заманауи технологияларға инвестиция салып, қызмет сапасын көтереді.
Банктердің нарықтан кету себептері
Банк секторының қысқаруына келесі факторлар әсер етті:
- Банк құрылымдарының бірігуі және жұтылуы;
- Реттеуші талаптарға сай келмейтін банктердің ерікті түрде нарықтан кетуі;
- Лицензиялардың қайтарылуы.
Тәуелсіздік алғаннан бері Қазақстанда 145 банк таратылған. Оның тоғызы қазіргі уақытта тарату сатысында.
Жаңа қатысушылар мен үрдістер
2025 жылы банк секторына екі жаңа банк енді. Сонымен қатар, ірі микроқаржы ұйымдарының бірі екінші деңгейдегі банк мәртебесін алып, қаржылық қызметін кеңейтуді жоспарлап отыр. Бұл – қаржы секторындағы әртараптандыру мен институционалдық дамудың көрінісі.
Банк секторындағы қаржылық көрсеткіштер
2024 жылдың тоғыз айының қорытындысы бойынша, ең көп таза пайда тапқан банктер:
| Банк | Таза пайда (теңге) |
|---|---|
| Halyk Bank | 600 млрд |
| Kaspi Bank | 379 млрд |
| Банк ЦентрКредит | 139 млрд |
| Jusan Bank | 120 млрд |
| ForteBank | 113 млрд |
Жалпы алғанда, заңды тұлғалардың банктердегі салымдары 18,4 трлн теңгеге жетіп, бір жыл ішінде 11,2%-ға өскен. Бұл көрсеткіш сектордағы сенімнің жоғары екенін білдіреді.
Сараптамалық қорытынды
Қазақстанның банк жүйесі соңғы жылдары сандық өсуден сапалық дамуға бет бұрды. Нарықта тек капиталдандырылған, технологиялық тұрғыдан жетілген және тұрақты банктердің қалуы – Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігінің басты мақсаты болып отыр.
Мемлекет қаржы секторын халықаралық стандарттарға сәйкестендіру, атап айтқанда Базель III талаптарын енгізу арқылы, банк жүйесінің ұзақ мерзімді тұрақтылығын қамтамасыз етуге ұмтылуда.