АҚШ пен Израильдің Иранға қарсы әскери әрекеттері тек саясатпен шектелмей, әлемдік азық-түлік нарығына да соққы беруі мүмкін. Себебі дәл қазір егіс науқаны жүріп жатыр, ал әлем Парсы шығанағынан жеткізілетін тыңайтқыштарға қатты тәуелді. Бұл өңір әлемдік карбамид экспортының шамамен 46%-ын, ал аммиактың 30%-ға жуығын қамтамасыз етеді. Сондықтан жеткізу тізбегіндегі кез келген үзіліс азық-түлік өндірісіне әсер етпей қоймайды. Бұл туралы Qandastar.kz сайты Kazinform.kz порталына сілтеме жасап хабарлады.
Бұған дейін қақтығыстың мұнай нарығына қалай әсер еткенін көрдік: баға өсті, шығын артты, бәрі қымбаттады. Тыңайтқыштармен де дәл сондай жағдай болуы мүмкін, бірақ ауыл шаруашылығы бірден емес, біраз уақыттан кейін әсерін көрсетеді.
Тағы бір маңызды мәселе – Оңтүстік және Оңтүстік-Шығыс Азия, Африка мен Таяу Шығыс елдері. Бұл аймақтар азық-түлік өндірісі мен импорты үшін Парсы шығанағы елдерінің қаржылай көмегіне сүйеніп келген. Қазір ол қолдау әлсіресе, халық тығыз орналасқан елдерде азық-түлік бағасы күрт өсуі ықтимал. Әсіресе Ауғанстан мен Пәкістан сияқты елдер үшін бұл ауыр соққы болуы мүмкін.
Тыңайтқыш өндірісінің Парсы шығанағында шоғырлануы кездейсоқ емес. Мұнда табиғи газ қоры мол, ал газ – тыңайтқыш өндірісінің негізгі шикізаты. Газ арзан болған жерде тыңайтқыш өндіру де тиімді болады. Сондықтан Қатар, Сауд Арабиясы және Иран сияқты елдер бұл салада алдыңғы қатарда.
Алайда қазіргі қақтығыс бұл өндірістерге де кері әсер етуде. Мысалы, Қатарда сұйытылған газ өндірісі шамамен 17%-ға азайғаны айтылып жатыр. Оның үстіне Ормуз бұғазының жабылуы теңіз арқылы тасымалды қиындатып отыр. Бұл тек мұнайға емес, тыңайтқыш жеткізіліміне де әсер етеді.
Соның салдарынан тыңайтқыш бағасы айтарлықтай өсті. Егер 2026 жылдың ақпанында карбамид тоннасы 440–500 доллар болса, наурызда 600–700 долларға дейін көтерілді, ал кейбір аймақтарда 750 долларға жетті.
Әзірге әлемде айқын тапшылық байқалмауы мүмкін, себебі қақтығыс жақында ғана басталды. Бірақ алдағы айларда жағдай күрделенуі ықтимал. Қазір егіс маусымы жүріп жатыр, ал көп елде алдын ала жиналған тыңайтқыш қоры жоқ.
Егер тыңайтқыш бағасы 40%-ға өссе, бұл азық-түлік бағасының кемінде 12–13%-ға қымбаттауына әкелуі мүмкін. Мұндай өсім кейбір елдерде әлеуметтік тұрақсыздыққа дейін жеткізуі ықтимал.
Бағаны ұстап тұру үшін көптеген елдер тыңайтқышты аз қолдануға мәжбүр болады. Бірақ бұл өнім көлемінің төмендеуіне әкеледі. Нәтижесінде азық-түлік тапшылығы туындап, импортқа тәуелділік артады.
Қаржылық жағынан да қиындықтар бар. Парсы шығанағы елдері бұрын Ауғанстан, Пәкістан және Бангладешке жыл сайын миллиардтаған доллар көмек көрсетіп келген. Егер бұл қаржы қысқарса, азық-түлік қауіпсіздігі мәселесі одан әрі ушығады.
Соғыс тек қысқа мерзімді емес, ұзақ мерзімді салдарға да әкеледі. Зардап шеккен елдер өз экономикасын қалпына келтіруге күш салады, бұл сыртқы көмектің азаюына әкелуі мүмкін. Сонымен қатар жаһандық инфляция өсіп, ең алдымен азық-түлік бағасына әсер етеді.
Қазақстанға келсек, жағдай салыстырмалы түрде тұрақты. Ел тыңайтқыштың бір бөлігін Ресейден алады, ал Ресей мен Беларусь калий тыңайтқыштарының ірі жеткізушілері саналады. Сонымен қатар елімізде тыңайтқыш өндірісін дамыту жобалары іске асырылып жатыр.
2025 жылы Қазақстанда тыңайтқышты тұтыну айтарлықтай өскен. Бұл ауыл шаруашылығының дамып жатқанын көрсетеді. Ел Орталық Азия мен Ауғанстанға азық-түлік экспорттайтын маңызды жеткізушілердің бірі болып отыр.
Қазіргі жағдай Қазақстан үшін екі түрлі әсер береді: бір жағынан тәуекел бар, себебі кей тыңайтқыштарға тәуелділік сақталады. Екінші жағынан, бұл – мүмкіндік. Егер өндірісті арттырса, Қазақстан өңірдегі азық-түлік жеткізуші ретіндегі рөлін күшейте алады.
Жалпы алғанда, Парсы шығанағындағы қақтығыс жаһандық азық-түлік жүйесіне әсер ететін маңызды факторға айналып отыр. Оның негізгі ықпалы тыңайтқыш нарығы, ауыл шаруашылығы өнімдерінің көлемі және азық-түлік бағасының өсуі арқылы байқалады.
Ал нақты салдарын әлем 2026 жылдың күзіне қарай анық сезінуі мүмкін.
