Фото: : istockphoto.com
2025 жылдың алғашқы жартыжылдығында Қазақстан Еуразиялық экономикалық одақтағы (ЕАЭО) жалақы бойынша бірнеше салада көшбасшылық орнын жоғалтты. Бұған дейін 6 салада бірінші орын алған ел, бүгінде тек тау-кен өнеркәсібінде ғана көш бастап тұр, деп жазады qandastar.kz
Негізгі себептер
1. Инвестиция көлемінің төмендеуі
Мұнай-газ және тау-кен секілді негізгі салаларға шетелдік және отандық инвестициялар көлемі азайған. Инвестицияның төмендеуі жаңа жобалардың іске қосылуын тежейді, ал бұл өз кезегінде жұмыс орындарының және жалақының өсу қарқынына кері әсер етеді.
2. Ұлттық валютаның әлсіреуі
Жалақы көрсеткіштері ЕАЭО аясында доллармен есептелетіндіктен, теңге бағамының өзгерісі тікелей әсер етеді. 2025 жылдың алғашқы жартысында теңге бағамы 525–528 деңгейінен 550 теңгеге дейін көтерілді. Бұл доллармен есептегенде жалақының төмендегенін көрсетеді.
3. Құрылыс секторындағы арзан жұмыс күші
Құрылыс саласындағы орташа жалақының төмендеуі арзан жұмыс күшінің көбеюімен байланысты. Соңғы жылдары Орталық Азия елдерінен келген мигранттар құрылыс саласында кеңінен жұмыс істеуде. Бұл орташа жалақының төмендеуіне алып келді, себебі нарықтағы жұмыс күшіне деген бәсеке артты.
Тау-кен өнеркәсібінде көшбасшылықты сақтап қалу себептері
Тау-кен саласында жоғары жалақы деңгейі шикізат экспортымен байланысты. Қазақстан мұнай, металл сияқты ресурстарды экспорттаудан айтарлықтай табыс табуда. Сонымен қатар, қазақстандық мұнай бағасы ресейлік мұнайға қарағанда жоғары болуы мүмкін. Бұл салада өндіріс көлемі мен экспорттық кіріс жалақы деңгейінің жоғары болуын қамтамасыз етіп отыр.
Аймақтар бойынша жалақы айырмашылығы
2025 жылы Қазақстан бойынша орташа номиналды жалақы 423,1 мың теңгені құрады.
Ең жоғары жалақы Атырау (634,2 мың тг), Маңғыстау (621,3 мың тг) және Ұлытау (599 мың тг) облыстарында тіркелсе,
ең төменгі көрсеткіштер Солтүстік Қазақстан (300,1 мың тг), Жетісу (308,4 мың тг) және Жамбыл (308,9 мың тг) облыстарында байқалды.
Бұл аймақтар арасындағы айырмашылық еңбек нарығындағы теңсіздіктің айғағы.
Инфляция мен нақты табыс
Қазақстан 2025 жылы ЕАЭО елдері арасында инфляция бойынша бірінші орынға шықты – 12,2%.
Ал номиналды жалақы өсімі 9,2%-ды құрады, бұл нақты табыстың төмендеуін көрсетеді. Сәйкесінше, халықтың сатып алу қабілеті әлсірейді, бұл өмір сүру сапасына тікелей әсер етеді.
Еңбек миграциясына ықтимал әсері
Жалақының төмендеуі мен инфляцияның жоғары болуы қазақстандықтардың шетелге жұмыс істеуге кету ықтималдығын арттырады. Бұл әсіресе білікті кадрлар үшін өзекті, себебі жоғары табыс табу мүмкіндігі шетелде көбірек.
Қазақстан үшін ұсыныстар мен шешімдер
1. Инфляцияны тежеу
Ақша-несие саясатын нақты жүргізіп, ішкі нарықтағы баға тұрақтылығын қамтамасыз ету қажет.
2. Валюта тұрақтылығы
Теңгенің бағамын тұрақтандыруға бағытталған шаралар қабылдануы тиіс. Ұлттық валюта бағамының күрт ауытқуы халықаралық салыстырмалы көрсеткіштерге теріс әсер етеді.
3. Инвестициялық ахуалды жақсарту
Қазақстан экономикасына, әсіресе өңдеу өнеркәсібі мен инфрақұрылымға тікелей инвестициялар тарту маңызды. Бұл арқылы жаңа жұмыс орындары ашылып, бәсекеге қабілетті жалақы деңгейі қалыптасады.
4. Экспортты әртараптандыру
Тек мұнай мен шикізатқа тәуелді болмай, өңделген өнімдердің үлесін арттыру қажет. Бұл ұлттық табысты көбейтіп, жалақының өсуіне ықпал етеді.
5. Аймақтық саясатты жетілдіру
Ең төмен жалақы тіркелген аймақтарға арнайы мемлекеттік қолдау бағдарламалары қажет. Бұл аймақтық теңсіздікті азайтып, халықтың әлеуметтік жағдайын жақсартуға мүмкіндік береді.
Қорытынды
Қазақстанның ЕАЭО шеңберіндегі жалақы рейтингінде төмендеуі – инвестициялық белсенділіктің бәсеңдеуі, ұлттық валюта бағамының құбылуы және еңбек нарығындағы өзгерістермен тікелей байланысты. Мемлекеттік деңгейде жүргізілетін тиімді экономикалық саясат арқылы бұл тенденцияны тоқтатып, елдің бұрынғы позициясын қалпына келтіруге болады.