Ахмет Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институтының жетекші ғылыми қызметкері бұл атаудың тарихи және лингвистикалық негізін түсіндірді. Ғалымның айтуынша, «құрылтайды» жатжұрттық сөз санау – түбегейлі қате ұғым.

«Соңғы кездері «құрылтай» атауы қоғамдық өмірімізге қайта оралып, елдік мәселелер талқыланатын маңызды жиындардың атына айналды. Алайда осы сөзге байланысты «құрылтай моңғол тілінен келген» деген пікір де қатар айтыла бастады. Бұл тұжырым тарихи және тілдік тұрғыдан мүлде қате.

Ең алдымен, «моңғол» деген ұғымның өзіне назар аударған жөн. Қазіргі мағынадағы моңғол ұлты бір сәтте пайда бола салған жоқ. Ерте кезеңдерде бұл атау жеке халықты емес, тайпалар одағы мен саяси бірлестікті білдірді. Шыңғыс хан тұсында «моңғол» атымен біріккен қауымның басым бөлігі керей, найман, қоңырат, жалайыр, меркіт, уақ сияқты түркітілдес тайпалардан құралды. Демек, бұл атау сол дәуірде этностық емес, саяси мәнге ие болды.

Тіл мәселесіне келгенде де осы жағдай ескерілуі керек. Моңғол тілі көне түркі тілдерінен мүлде бөлек, дербес бастаудан туған жүйе емес. Ол Ұлы дала кеңістігіндегі ортақ тілдік, мәдени ортада қалыптасты.

Ғасырлар бойы бірге көшіп-қонып, бірдей өмір салтын ұстанған қауымдардың тілінде ортақ ұғымдар мен атаулардың болуы — заңды құбылыс. Мұндай сөздер жарғыз құрылтай ғана емес хан, қаған, орда, ұлыс, түмен, қол, жасақ, қараша т.б толып жатыр. Мұндай сөздерді «менікі» немесе « оныкі» деу үстірт пікір болмақ», — дейді ол.

 

Құрылтай сөзінің этимологиясы түркітілдік негізден тарайды. Сөздің негізгі түбірі — құр. Бұл етістік көне және қазіргі түркі тілдерінде: жинау, біріктіру, ұйымдастыру, орнату, құрау деген мағыналарды білдіреді.

«Мысалы: құру, құрылым, құрылыс т.б. Сөзжасамдық құрамы: құр- + -ыл- + -тай, -ыл- — ортақ, өзара жүзеге асатын әрекетті білдіретін етістік жұрнақ; -тай — көне түркі тілдерінде: жиын, кеңес, салтанат, (қазіргі тілімізде той) ортақ іс-шара атауын жасайтын өнімді жұрнақ. Осылайша құрылтай — бірігіп құрылатын, жиналып ұйымдастырылатын ортақ кеңес, жиын деген ұғымды білдіреді. Яғни Құрылтай — түркі тілінде морфологиялық тұрғыдан толық талданатын төл тұлға, ал моңғолша хуралтай — сол ортақ ұғымның моңғол тілдік жүйеге бейімделген нұсқасы. Морфологиялық талдау келмейді, келсе де мағынаға түспейді. Олай деп айтатынымыз моңғол тілінде -тай / -тэй: «бар, ие» деген сын есім жұрнағы (мөнгөтэй — ақшалы, нэртэй — атақты) Бірақ ол жиын, мекеме, кеңес атауын жасауға тұрақты түрде қатыспайды. Моңғол тілі сөздігінен «хуралтай» сөзін тауып алып құрылтай сөзі моңғол тілінен келді деу ғылымилыққа жат», — дейді ғалым.

Дәстүрлі қазақ қоғамында құрылтай кеңестің бірнеше түрі болған. Ұлы құрылтай — ел тағдырына қатысты ең жоғары деңгейде өткізілетін жалпы халықтық кеңес. Мұндай құрылтайға хан-сұлтандар, ру-тайпа басшылары, батырлар, билер мен ақылман қариялар қатысқан. Ұлы құрылтайда: хан сайлау, соғыс пен бітім мәселесі, елдің көші-қоны, жер дауы, заң-тәртіпке қатысты түйінді шешімдер қаралған. «Ұлы» анықтауышы оның қатысушылар ауқымын да, қабылданатын шешімнің салмағын да білдіреді. Бұл — мемлекет деңгейіндегі кеңес, дала демократиясының ең биік көрінісі.

Тағанақ кеңес — белгілі бір мәселені шешу үшін жиналатын шағын, бірақ салмақты ақылдасу жиыны. «Тағанақ» сөзі қазан тірейтін үштағанды білдіреді. Қазақ танымында тағанақ — тұрақтылық пен теңдіктің белгісі. Осыған сәйкес тағанақ кеңес:аз адам қатысатын, бір-біріне тірек болатын, сенімді, байсалды шешім қабылдайтын ақсақалдар мен беделді тұлғалар кеңесі болған. Тағанақ кеңес көбіне алдын ала ой пісіру, үлкен жиынға мәселе дайындау қызметін атқарған.

Тұрымтай кеңес — шұғыл жағдайда өткізілетін, өте шағын құрамдағы жедел кеңес. Тұрымтай — шағын, бірақ алғыр әрі шапшаң қыран құс. Осы бейнеге сай тұрымтай кеңес: күтпеген қауіп төнгенде, жедел шешім қажет болғанда, уақыт тығыз шақта өткізілген.

«Мұндай кеңеске көбіне ханның ең сенімді адамдары — батырлар, қолбасшылар, тәжірибелі кеңесшілер қатысқан. Құрылтайдың Шыңғыс хан дәуірінде кең танылғаны рас. Бірақ белгілі бір кезеңде кең таралған ұғымды сол дәуірде ғана пайда болды деу — қате. Көптеген көне атаулар бір уақытта ғана тарих сахнасына шығып, кейін бүкіл кеңістікке жайылады. Бұл олардың сол кезде туғанын емес, сол кезде мойындалғанын көрсетеді. Қазақ дәстүріндегі «тағанақ кеңес», «тұрымтай кеңес» сияқты атаулар да құрылтай ұғымының ішкі дамуын дәлелдейді. Мұндай атаулар сырттан дайын күйінде алынған жүйеге емес, жергілікті қоғамдық тәжірибеге тән. Осы тұрғыдан алғанда, құрылтайды моңғол тілінен келген кірме сөз деу — тарихи сабақтастықты ескермейтін үстірт пайым. Құрылтай — Ұлы далада қалыптасқан, түркі дүниетанымынан шыққан, ел басқару мәдениетінің төл ұғымы. Оны осылай тану — тек тіл мәселесі емес, ұлттық тарихи сананы дұрыс қалыптастырудың да бір жолы», – дейді Қайрат Ғабитханұлы.

The post Құрылтай сөзі қайдан шыққан? appeared first on QANDASTAR.KZ.

Ғалым бұл жөнінде отандық журналистерге берген сұхбаттарының бірінде айтқан болатын. Оның айтуынша, әлеуметтік желілер мен интернет кеңістігінде қазақ қоғамында өзге маңызды мәселе жоқтай әсер қалдырады.

Интернетті қарасаң қазақтың басқа жұмысы жоқ сияқты. Біреу-біреумен ажырасып кетіпті, біреу біреумен ойнастық қылып қойыпты. Сондай бір болмайтын әңгіме ғой бәрі. Мен білмеймін, оқымаймын. Бірақ одан құтыла алмайсың. Ашып қалсаң, тарақан сияқты алдыңнан шыға береді. Қашып құтыла алмайсың, бірақ байқап қарасаңыз, қазақта басқа проблема жоқ сияқты. Мен білетін пәлсафа мынадай – ораза, намаз тоқтықта дейді. Сен ең алдымен қашап, гайканы бұрап үйрен. Содан кейін пәлсафа шығады өзінен өзі. Жатпай, тұрмай жұртқа ақыл айтудың керегі жоқ, – деді Асқар Жұмаділдаев.

 

Посмотреть эту публикацию в Instagram

 

Публикация от ELORDAMEDIA.KZ ақпарат агенттігі (@elordamedia.kz)

The post «Қазақтың ажырасу мен ойнастық қылудан басқа проблемасы жоқ» – Асқар Жұмаділдаев (ВИДЕО) appeared first on QANDASTAR.KZ.

Форум барысында ҚР Сыртқы істер министрлігінің Халықаралық ақпарат комитетінің төрағасы Айбек Смадияров мемлекеттің шетелдегі ғалымдарға беретін қолдауы туралы айтты.

– Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев өткен жылғы Ғылым және технологиялар жөніндегі ұлттық кеңесте шетелдегі отандас ғалымдардың еліміздің дамуына қосатын үлесін ерекше атап өткен болатын. Президент олардың бастамаларына институционалдық және қаржылық қолдау көрсетілетінін мәлімдеп, Қазақстанда зерттеу жүргізуге шақырды. Бұл – ғылымның жаһандық кеңістікпен терең интеграциялануына жасалған маңызды қадам. Сыртқы істер министрлігі отандас ғалымдарды біріктіру мен Қазақстанмен байланысын нығайту бағытында тұрақты жұмыс жүргізіп келеді. Сіздердің кәсіби жетістіктеріңіз елдің халықаралық беделін арттыруға зор үлес қосып отыр, – деді Айбек Смадияров.

Сонымен қатар «Отандастар қоры» КЕАҚ президенті Данияр Қадыров қордың мақсаттары, атқарған жұмысы мен шетелдегі қазақ диаспорасымен жүйелі байланыс бағыттарын таныстырды.

– Қор 2018 жылдан бері әлемнің 30-дан астам еліндегі 200-ге жуық қазақ мәдени орталықтарымен тұрақты жұмыс жүргізіп келеді. Сол жобалардың ішінде ең маңыздыларының бірі – бесінші жыл қатарынан ұйымдастырылып келе жатқан «Жас қазақ» жазғы этно-лагері. Жыл сайын шетелден 150-ден астам жас Бурабайда демалып, қазақ тілін, тарихын, дәстүрін танып, отанымен байланысын нығайтады. Сонымен қатар шетелде табысқа жеткен отандастарымызды ел дамуына тарту мақсатында екінші жыл қатарынан тереңдетілген талдамалық зерттеу жүргізілуде, – деді ол.

Форумға шетелден 40-тан астам, Қазақстаннан 100-ге жуық ғалым мен сарапшы қатысты. Олар өз тәжірибелерін бөлісіп, ғылыми бағыттардағы жаңа идеялармен алмасып, халықаралық серіктестік мүмкіндіктерін талқылады. Германиядан келген ғалым Тұрсынжан Тоқай халықаралық ғылыми трендтер мен ғылымның стратегиялық рөлі туралы ой қозғады. Ол ғылымдағы жаһандық интеграцияның Қазақстан үшін жаңа мүмкіндіктер ашатынын атап өтті. Ал Моңғолия елінен келген Бәкей Ағыпар  дәстүрлі мал шаруашылығы мен заманауи технологиялардың тиімді синтезін көтеріп, аграрлық ғылымның жаңа бағыттарын ұсынды. Өзбекстаннан форумға арнайы жеткен Сапар Байтелесов ядролық энергетика мен реакторлар физикасының Қазақстандағы даму әлеуетін саралап, осы саладағы ғылыми-техникалық мүмкіндіктерді түсіндірді. АҚШ-та қызмет ететін Алтынбек Мұрат әлемдік трендке айналған жасанды интеллекттің мүмкіндіктерін және оның ғылым мен өндірістегі рөлін ашып берді.

– Адамның жұмыссыз қалмауы үшін білім мен ғылымды дамыту аса маңызды. Жасанды интеллект барлық ғылымдармен байланысты, бірақ «адамды толығымен алмастырады» деген қауіп әзірге шындыққа жанаспайды. Дегенмен болашақта ол ықтимал. Сондықтан адам технологиядан қалыспай, әрдайым алда жүруі тиіс, – деді ол.

Форум аясында пленарлық сессиялар, ғылыми пікірталастар және «Ұлы дала» халықаралық кітап шығару байқауының тұсаукесері өтті.

Бұл – «Отандастар қоры» ұйымдастырған төртінші ірі халықаралық алаң. Бұған дейін 2019 және 2023 жылдары «Отандастар форумдары», 2024 жылы «Отандастар бизнес форумы» өткен.

The post Шетелде еңбек етіп жүрген қазақ ғалымдары Астанада бас қосты appeared first on QANDASTAR.KZ.

Қазақстандық БАҚ-та еліміздегі алғашқы атом электр станциясын Қытай салады деген ақпарат тарады. Қытайдың ұсынысы ең тиімді баға ретінде көрсетіліп отыр, деп жазды qandastar.kz

Алайда энергетика саласының сарапшысы бұл мәселе соншалықты қарапайым емес екенін айтады, деп хабарлайды Orda.kz.

Мұнай-газ саласының сарапшысы Нұрлан Жұмағұлов өзінің Energy Monitor телеграм-арнасында көптеген БАҚ қазақстандық АЭС-ті «қытайлық жоба» ретінде нақты шешілген іс сияқты көрсетіп жатқанын атап өтті. Жазылып жатқандай, Қытайдың CNNC корпорациясы Қазақстанда екі реакторды 5,5 млрд долларға салып беруге дайын екен.

«Бірақ бұл ақпараттың алғашқы дереккөзі белгісіз. Ал көрсетілген баға былтыр айтылған, яғни бұл Қытайдың өз ішіндегі АЭС құны. Жобаның шетелде жүзеге асатынын ескерсек, бағасы екі есеге дейін өсуі мүмкін (логистика, несие пайызы, еңбек ақы қоры, жергілікті ресурстар және тағы басқалар)», – дейді Нұрлан Жұмағұлов.

CNNC компаниясының Қазақстанда АЭС салатыны туралы ақпарат көзі қытайлық Toutiao сайты болуы мүмкін. Ол Қазақстандағы алғашқы АЭС-ті салу құқығы үшін Бейжің мен Мәскеу арасында «ертегідей бәсекелестік» болғанын, ал бұл жарыста Қытай жеңіске жеткенін жазған.

Алайда Нұрлан Жұмағұлов мұндай ауқымды жобаны бір ғана елдің күшімен жүзеге асыру мүмкін емес екенін еске салады. Президент Тоқаев бұған дейін АЭС құрылысына бірнеше шетелдік компания қатысатынын нақты мәлімдеген. Бұл жерде басты сұрақ – кім бас мердігер болады?

«Қазақстандағы алғашқы АЭС-ті Өзбекстандағы сияқты халықаралық консорциум салады: реакторға бір компания, турбинаға басқа, ал электроникаға батыстық өндіруші жауапты болады. Көпвекторлы тәсіл қолданылады. Болашақта батыс елдерінің бірі шағын модульді реактор салуға қатысуы мүмкін. Ресми нәтижені күтейік. Қазірше нақты шешімге аз уақыт қалды» деп қорытындылады сарапшы.

Айта кетейік, бұған дейін Нұрлан Жұмағұлов Ресейдің «Росатом» мүддесін қолдап, Қазақстанға қысым көрсетуге тырысып жатқанын да атап өткен болатын

Биылғы жылдың басында Қазақстан билігі ел аумағында алғашқы атом электр станциясын салу бойынша Ресеймен «ортақ шешімге келу»мүмкіндігін талқылады.

2024 жылы Қытайдың CNNC корпорациясы Қазақстанға екі энергоблоктан тұратын атом электр станциясын 5,6 миллиард долларға салу туралы сенсациялық ұсыныс жасады.

2023 жылы Қазақстанда атом электр стансасын салу мәселесін референдум арқылы  шешпек болды.

Orda.kz ЖЭО-ның қарызға салынып, тариф арқылы халықтың мойнына ілінетіні нақтылана түскенін,  бұған АЭС-тің қандай қатысы бары туралы зерттеу мақала жариялады.

The post Сарапшы: Қазақстанда АЭС салу екі есе қымбатқа түсуі мүмкін appeared first on QANDASTAR.KZ.

Каспийдегі елсіз аралда жоғалып кеткен 76 жастағы ресейлік ғалым аман-есен табылды, деп жазды qandastar.kz

Айтуынша, ол тірі қалу үшін таңғы шықпен қуаттанып, қамыс шайнаған. Бұл туралы Stan.kz ақпарат агенттігі TACC басылымына сілтеме жасап хабарлайды.

Астрахань облысындағы Ресей географиялық қоғамы бөлімшесінің жетекшісі Петр Бухарицин Қазақстан шекарасына жақын орналасқан Укатный елсіз аралында экспедиция кезінде жоғалып кеткен. Ғалым картографиялау жұмыстары кезінде жолдан адасып қалған. 19 сәуірден бастап оны еріктілер мен федералды қауіпсіздік қызметі іздестіріп келді. Алайда ауа райының қолайсыздығы мен өсімдіктердің қалың болуы іздеу жұмыстарына кедергі келтірді. Ғалымды іздегенде ұшқышсыз аппаратты қолданған, бірақ қатты жел іздестіру жұмыстарын қиындатқан.

Араға бес күн салып Бухарицин аралды кезіп жүрген жерінен табылды. Ол таңғы шықпен күш жинап, қамысты шайнаумен болған. Океанолог медициналық көмектен бас тартып, өзін жақсы сезінетінін айтты.

Еске салайық, Бухарицин қатысқан «Опат кемелердің құрметіне» атты тарихи-географиялық экспедиция Жеңістің 80 жылдығына арналды.

The post Таңғы шықтың суын ішіп, қамысты шайнаған: Каспийде жоғалған ғалым 5 күннен кейін табылды appeared first on QANDASTAR.KZ.

Алматы қаласындағы Ғылым ордасында Халықаралық әйелдер күні қарсаңында ҚР Президентінің жанындағы ҚР Ұлттық ғылым академиясы алғаш рет отандық әйел-ғалымдарға арналған академик Н.Базанова атындағы  марапатты салтанатты түрде  табыстау рәсімін өткізді6 деп жазды qandastar.kz

Атаулы іс-шараға 400-ге жуық отандық ғылымды дамытуға айрықша үлес қосқан жетекші әйел-ғалымдар, ғылыми қызметкерлер, оқытушылар мен жоғары оқу орындарының, ғылыми ұйымдардың басшылары қатысты.

Найля Оразғұлқызы Базанова (1911-1993) — Қазақстан мен Орталық Азиядағы алғашқы әйел-академик, биология ғылымының жаңа саласының — ауыл шаруашылығы жануарларының физиологиясының негізін қалаушы. Ол қазақ әйелдері арасынан шыққан тұңғыш биология ғылымының докторы (1945), профессор (1946), Қазақ КСР ғылым академиясының академигі (1951), Қазақстанның еңбек сіңірген ғылыми қайраткері (1946).

Қазақстанда ғылыммен айналысып жүрген зерттеуші мамандар арасындағы әйелдер саны 12 мыңға жуық. Бұл жалпы ғалымдар санының 55,6%.

Ғылыми дәреже қорғаған аруларымыздың қатары жыл сайын өсіп келеді. Мысалы, биыл әйел арасында ғылым докторлары – 848-ге жетті, ғылым кандидаттары – 2 872-ге, PhD докторлар – 1 806-ға жетті.

Біздің деректеріміз бойынша, 2024 жылы қазақстандық әйелдер Web of Science және Scopus журналдарында 3100-ден астам мақала жариялады, оның ішінде 1400-ден астамы – бірінші автор ретінде көрінді, бұл 2023 жылмен салыстырғанда 15% -ға артық. 2024 жылы Web of Science бірінші квартиліндегі ең беделді журналдарда қазақстандық ғалым әйелдеріміз жариялаған мақалалар саны 500-ден асты.

Тұңғыш отандық әйел-ғалымдарға арналған академик Н.Базанова атындағы  марапатпен 48 отандық ғылымның дамуына айрықша үлес қосып жүрген, ғылыми әлеуеті жоғары, ғылымның әртүрлі бағыттарында үздік нәтиже көрсеткен, жетекші әйел-ғалымдар мен ғылыми қызметкерлер салтанатты түрде марапатталды. Марапатқа лайықты үміткерлер университеттер мен ғылыми-зерттеу институттары ұжымдарының ұсыныстары бойынша анықталды.

The post Қазақстанда алғаш рет ғалым әйелдерге арналған марапат табысталды appeared first on QANDASTAR.KZ.

Абайтанушы ғалым Омар Жәлел ертеректе тойды тек байлар жасағанын айтты, деп хабарлайды qandastar.kz

Абайтанушының қазақтың тойы туралы айтқан ойы әлеуметтік желіде желдей есті. Ол өз сөзінде несие алып той істейтіндерді қатаң сынаған.

«Тойды бұрын кім жасаған? Кедей той жасамаған ғой. Байлар жасаған. Бай тойды маған біреу бірдеңе әкеледі деп жасамаған. Дүниесі артылып жатқаннан кейін өзінің дәулетімен бөлісу үшін істеген. Той тәңірдің қазынасы деген сөз, тәңірдің қазынасы байға келіп отыр. Бай сонымен бөлісіп жатыр мағынаны білдіреді. Ал, сен қай жеріңмен той жасайсың? Кредит алып жасайсың. Көрпеге қарай көсілу керек. Сен не бетіңмен той жасайсың? Қазір тұсаукесер, мектепке барған той, тоқымқағар, және бұдан да басқа неше түрлі тойлар көбейіп кетті. Сәрсенбі, бейсенбі, жұма той. Ал, сенбі мен жексенбі күндері онсыз да той. Сонда сен қашан жұмыс істейің? Экономиканы қалай дамытамыз? Өзіңнің жалақың 250 мың. Әр тойға 50 мыңнан апарсаң, кредитің бар. Ақылға сыймайтын нәрсе ғой», — дейді ол.

Желі қолданушыларының барлығы дерлік Омар Жәлелдің ойымен келісетіндерін айтқан.

«Шынында алған айлығымыздың тең жартысы несиеге, қалғаны той-томалаққа кетеді, қысқарту керек», «Заң жүзінде тойға тыйым салу керек», «Қазіргі кедейлер жыртылып той жасап, одан сайын кедейлене түсіп жатыр. Бұрынғының кедейлерінде ақыл болған екен», «Тойға несие алып банкты, тойбастар алып Қытайды байытып жатырмыз», «Үйлену той ғана жасалып, қалғандары үйде аталып өтетіндей заңмен бекіту керек», — деп жазды олар.

The post Белгілі ғалым несие алып, той жасайтындарды сынады appeared first on QANDASTAR.KZ.

The post Белгілі ғалым өмірден өтті appeared first on QANDASTAR.KZ.

10 қаңтарда әдебиет тарихын зерттеуші ғалым Мұхтар Мағауин 84 жасқа қараған шағында өмірден озды. Кейіннен ұлы Едіге жазушының АҚШ-тың Мэриленд штатында жерленетінін мәлімдеді. Бұл туралы qandastar.kz ақпарат агенттігі хабарлайды.

Фото: Видеодан скрин

Жазушының сүйегі неліктен елге жеткізілмеді

Жазушының ұлы Едіге Мағауин әкесінің АҚШ-тың Мерилэнд штатында өз жақындарының ортасында бақиға аттанғанын хабарлады.

“Арыстан әкем фәниден бақиға аттанып кетті, АҚШ-тың Мерилэнд штатындағы үйінде, бала-шағасының ортасында, 2025 жылғы қаңтардың 9-ы, жергілікті уақыт бойынша сағат 19:55-те (Қазақстан уақыты бойынша қаңтардың 10-ы, сағат таңғы 5:55)”, – деп жазды ол.

Кейіннен жазушының жаназасы 11 қаңтарда АҚШ-тың Мэриленд штатында сағат 10:00–де өтетіні мәлім болды. Рәсім түріктің Diyanet Center of America мешітінде ұйымдастырылып, сол штаттың зиратына жерленеді екен.

Stan.kz жазғандай, қазақтың халық жазушысы Мұхтар Мағауиннің сүйегі өз еліне жеткізілмеді, деген сауал туындайды. Бұл сұрақты Жазушылар Одағының басқарма төрағасы Мереке Құлкеновке жолдап көрдік.

Құлкеновтің сөзінше, жазушы балаларына өсиет айтқан болуы мүмкін.

“Жазушы балаларына өсиет айтқан болуы мүмкін. Қазақстанға сүйегін әкеліп жерлеуді біз шешпейміз, отбасы мүшелері шешеді”, – деді Жазушылар одағының төрағасы.

Ал дәстүрлі әнші Ерлан Рысқалидің айтуынша, Мұхат Мағауиннің сүйегін елге әкелу жазушыға жасалған ең үлкен қорлық болмақ.

«Өзінің көзі тірісінде ұлына айтқан өсиеті бар емес пе?! Неге ол өсиетті ұлы тұлға өткен соң аяқ асты етіп, аттап өтуге тиіспіз?! Бұл дұрыс емес. Сосын оның тұяғы, мәйіттің хақ иесі ұлы Едіге Мағауин ағамыз бар. Соңғы сөз сол кісіде. Қазақстан билігі және жазушылар одағының бұған араласуының еш жөні жоқ. Өзінің сыртта кететінін алдын ала біліп, өзі аманат етті. Енді артында қалған қалың елі айтқан аманатын орындауы керек.  Бұл біздің ол кісіге көрсеткен ең үлкен құрметіміз болмақ», – деді Ерлан Рысқали.

Ерлан Рысқалидан жазушының ұлына қандай өсиет қалдырғанын сұрап көрдік. Дәстүрлі әнші жазушының өз аузынан естігенін, бірақ нақты айта алмайтынын жеткізді.

Ал жазушылар одағының мүшесі, ақын Мұратхан Шоқанның сөзінше, жазушының шетелде жерленуі тағдыр шығар.

“Әбу-Насыр әл-Фараби Отырарда туып, Сирияның Дамаск қаласындағы «Баб-әс-Сағир» зиратына жерленген. Қыпшақ даласында дүниеге келген даңқты қолбасшы Бейбарыс Сұлтан Каирде жерленген. Мұхаммед Хайдар Дулати Үндістанның Кашмир штатындағы «Мазари-и-Салатин» қорымында жерленген. Мұстафа Шоқай Берлин қаласындағы «Түрік шаһитлігі» жерленген. Әлихан Бөкейханов Ресейдің Уфа қаласында жерленген. Тұрар Рысқұлов Мәскеу қаласында жерленген. Бұл тізім созсақ біразға барады. Туған жерінің топырағын жамылмаған алыптардың қатарына Мұхтар аға қосылды. Ағаға Басқа құрлықтың, Америка Құрама Штаттарының топырағы бұйырды. Бұлда тағдыр шығар”, – деп жазды ақын.

Махтар Мағауин елден не себепті кетті

Жазушы Қазақстаннан Чехияға 2007 жылы қоныс аударды. Мұхтар Мағауин елден ешкім желкелеп шығарып салмағанын, өз еркімен, өзі кеткенін айтты.

«Қазақта «Арқада қыс жайлы болса, арқар ауып несі бар» деген сөз бар. Мен баяғы орыстың диссидентін отырғызып, желкелеп шығарып салғандай жағдайды бастан кешкем жоқ, мен өзім кеттім. Тыныш жұмыс істеу керек. Әдебиетте әртүрлі дау-дамай болады. Әуезов те, Мағжан да сынға ұшыраған. Алайда маған қарсы үлкен науқан жүрді. Мысалы сондай өтіріктің бірі «Жұлдыз» журналының 2006 жылғы 9 нөмірінде «Мұхаммед пайғамбардың әйелі Айша анамызға тіл тигізген повесть басылды» деп жазылды. Жұрттың бәрі іздеді, жоқ ондай нәрсе, журнал жаңа ғана шыққан. Шыққанына ай болмаған. Сол сияқты нәрселер. Оның бәрінің жазуыма ешқандай әсері болған жоқ. Бірақ маған тыныштық керек, халқыңа керек болмасаң, болашақ ұрпаққа керексің, содан кейін сыртқа кетуге тура келді… Менің үкіметке де, басқаларға да ешқандай өкпем жоқ, өкпелейтін олардың жағдайы да жоқ», – дейді жазушы.

Сондай-ақ жазушы елден кетер алдын бес жыл бойы өзіне қарсы науқан жүргенін айтты.

«Осындайды халық ұмытып қалады екен. Айтылмаған сөз жоқ, бір күнде 5-6 газетке шыққан жағдай болды. Маған ол әсер еткен жоқ, маған әсер еткені қазақтың бір зиялы азаматы: «мынау бәленбай деген жазушымыз еді, неге осыған жала жабылып, қудаланып жатыр?» деп ара түсуге жараған жоқ. Содан соң балама кеттім», – дейді Мағауин.

Жазушы Чехия астанасы Прагада алты жылдай тұрған. Одан кейін Карловы Вары қаласына қоныс аударған. Үш жылдан соң баласы Америкаға жұмыс бабымен кетіп, жазушы да отбасымен сонда барған.

«Чехияда тұрдық, олар – момын халық, азиаттарды жақсы көрмейтін әдеттері де бар. Чехияда түрің білініп, ерекшеленіп тұратынбыз, ал Америкада қарала, торала, құбақандардың ортасына кіріп кетесің және сенің нәсіл-тегіңе ешкім де назар аудармайды», – дейді жазушы.

Ал Ақын Серік Ақсұңқарұлының сөзінше, жазушы Мұхтар Мағауиннің Прагаға кетіп қалуының өзі қазақ интеллигенциясының бар екенін көрсетті. Дегенмен оның шетелге кетіп қалуы масқара ұят бодды, дейді.

«Бізде интеллигенция жоқ» деуші едік. Мағауиннің Прагаға кетіп қалуының өзі қазақ интеллигенциясының бар екенін көрсетті. Қазақтың тарихына қарап отырсаң, Мұстафа Шоқайдан кейін эмиграцияға кеткен екінші хас зиялы бұл. Бір Мұхтар Мағауинді ұстап тұруға болушы еді ғой. XV ғасырдағы жыраулар поэзиясын тауып алып, әдеби айналысқа түсірген Мұхаң ғой. Мағауиннің қай шығармасын оқысаңыз да, тек қана ұлттық мәселе қозғамайды. Өзінің ұлтын айтып отырып, адамзаттық мәселелер көтереді. Сол Мағауиннің шетелге кетіп қалуы – масқара ұят болды! Мағауин кетіп, оның орнында “халтурщиктер” қалды. Мағауиннің кетуі халтурщиктерге жақсы болды», – дейді Серік Ақсұңқарұлы.

Жазушы Қазақстанға не себепті қайта оралғысы келмеді

Жазушы Мұхтар Мағауин 2024 жылы “Халық үні” YouTube-арнасына берген сұхбатында Қазақстанға не себепті оралмайтынын айтқан еді.

“Елге бармаймын. Бір жағдай бар: Шетелде бір жыл тұрған адам қайта барғысы келмейді. Өйткені біздің қоғам – орыс қоғамы. Отаршылдықтың зардабы әлі күнге дейін бар. Көшеде еркін жүре алмайсың. Мен жаңалық аштым, бірақ менің кейіпкерімді жек көрді. Менің ұнамды кейіпкерім – жас, ақылды, ұлтшыл жігіт. Неге жек көрді? Өйткені ол кеңес адамы емес екен. Ал кейіпкер менің прототипім. Мен де кеңес адамы емеспін. Сол себепті сенің отырған отырысың, жүрген жүрісің, адамдармен қатынасың өзгелерге сөлекет болып көрінеді”, – дейді жазушы.

Сондай-ақ жазушы қазақстандықтарға қайта түзелу үшін дәл қазір жұмыс бастау керегін айтты.

“Қазір жастар өсіп келе жатыр, орта оңалып, түзелетін шығар. Шетелге шығып жатқан жастар көп. Бірақ ескінің зардаптарынан оңалу өте қиын. 1932 жылы Голощекиннің геноцидінен қазақтың үштен екісі (2/3) өлді. Ал Назарбаевтың 30 жыл билігі кезінде бүкіл қазақ жаннан, иманнан айырылуға жақындады. Апаттан артық болмаса кем емес. Қайта түзелу үшін қазір жұмыс жасалу керек. Менің қайда жүргенімнің ешқандай мәнісі жоқ. Сөзім жетіп жатыр, жетпей қалған сөзім жоқ. Айтылмай қалған сөзім және жоқ”, – деген еді жазушы.

Жазушы жайлы 

Мұхтар Мағауин 1940 жылы 2 ақпанда Семей облысының Шұбартау ауданында туған. 1962 жылы Қазақ мемлекеттік университетінің филология факультетін, 1965 жылы аспирантурасын бітірген.

Еңбек жолы 1965 жылдан басталады. «Қазақ әдебиеті» газетінде бөлім меңгерушісі;

1967-1971 жылдары «Жазушы» баспасында бас редактордың орынбасары, Қазақ КСР Ғылым академиясының М.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтында аға ғылыми қызметкер болды;

1984-1986 жылдары «Жазушы» баспасының бас редакторы;

1987 жылы еркін шығармашылық жұмыста;

1988-2006 жылдары «Жұлдыз» журналының бас редакторы болды.

Өткен ғасырдың алпысыншы жылдары әдебиет зерттеушісі ретінде танылды. Көркем прозаға көбірек ден қойды. «Аласапыран» тарихи роман-дилогиясы үшін Қазақ КСР-інің Абай атындағы мемлекеттік сыйлығы берілді. Қазақстанның Халық жазушысы (1984). Түркияның халықаралық «Түрік дүниесіне қызмет» сыйлығының иегері (1997). «Тарлан» сыйлығының лауреаты (2002). Қазақстанның Құрметті жазушысы (2019) атанды.

Мұхтар Мағауин 2011 жылы Жаңаөзен оқиғасында халыққа оқ атылғанда билікті айыптаған аз жазушының бірі еді. Жазушы «Қан төгілді!..» деген мақала жазып, билікті ашық сынаған. «Менің балаларым мен немерелерім – кеудесінде намысы бар ұлдарым мен қыздарым қызыл қанға боялып жатыр” деп, Назарбаев жүйесіне ашық наразылығын жеткізді.

«Өзінің азаматтық құқығын қорғап шыққан шарасыз азаматтарды «бұзақылар», «азғындар» деп жариялады. Баяғы Желтоқсандағы «наркомандарға» тетелес», — деп жазды Мұхтар Мағауин.

Мұхтар Мағауин мақалада халықты кінәлаған біршама жазушыны да сынаған.

«Тәуелсіздік мерекесінің шырқын бұзды!..» дейді ғой. Шын тәуелсіздік күні алда. Сол кезде шындап тойлаймыз. Бүгінгі жасөспірім балаларым тұрыпты, жетпістің ішіне кірген менің өзім осыған сенем», — деп жазды ол.

Мұхтар Мағауиннің Қазақстан билігін ашық сынаған «Ұлтсыздану ұраны», «Қазақсыз Қазақстан» мақалалары бар.

Жазушы жары Бақытжамалмен төрт ұл, екі қыз тәрбиелеп өсірді. Олардан жиырма шақты немере, бес-алты шөбере сүйді.

Еске салсақ, жазушы Мұхтар Мағауиннің өмірден озғанын хабарлаған едік. Кейін Тоқаев Мұхтар Мағауиннің отбасы мен жақындарына көңіл айтты.

The post «Біздің қоғам – орыс қоғамы»: Мұхтар Мағауин Қазақстаннан неге кетті және неліктен АҚШ-та жерленеді? appeared first on QANDASTAR.KZ.

The post Абай өз шығармаларын қазақ тілінде жазбаған, тіпті ол өз қара сөзінің барын да білмейді — Ақжол Қалшабек appeared first on QANDASTAR.KZ.