Қазақстан жаңа саяси кезеңнің табалдырығында тұр. Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың кезекті Жолдауы елдің алдағы даму бағытын айқындауы тиіс.
Ал оның алдында Үкімет былтырғы Жолдауда қойылған міндеттердің қалай орындалғанын көрсететін ауқымды есеп ұсынды, деп хабарлайды qandastar.kz порталы.
Президенттің 2025 жылғы Жолдауы «Жасанды интеллект дәуіріндегі Қазақстан» деп аталды. Онда экономиканы әртараптандыру, инвестиция тарту, өңдеу өнеркәсібін дамыту, цифрлық трансформация, адами капиталды күшейту және инфрақұрылымды жаңғыртуға басымдық берілді.
Бір жылдан кейінгі Үкімет есебі осы міндеттердің бірқатары қағаз жүзінде қалмағанын көрсетеді.
Экономикада басты өзгеріс – шикізаттан өңдеуге бетбұрыс
Қазақстан экономикасы үшін ең маңызды көрсеткіштердің бірі – өңдеу өнеркәсібінің тау-кен секторынан алға шығуы.
2026 жылдың қаңтар–шілде айларында өңдеу өнеркәсібіндегі өндіріс көлемі 18,8 трлн теңгеге жетті. Саланың өсімі 9%-ды құрады. Ал жалпы өнеркәсіп өндірісіндегі өңдеу секторының үлесі 46,7%-ға жетіп, тау-кен өнеркәсібінің үлесінен – 45,8%-дан асып түсті.
Бұл кездейсоқ көрсеткіш емес. Үкімет соңғы уақытта Президенттің тапсырмалары аясында инвестицияны шикізатты өндіруге емес, оны терең өңдеуге бағыттау саясаты күшейгенін айтып келеді.
Инвестиция құрылымындағы өзгеріс те осыны көрсетеді. 2019-2025 жылдары өңдеу өнеркәсібіне салынған инвестиция үш есе өсіп, 1 трлн теңгеден 3 трлн теңгеге дейін артқан.
Яғни Қазақстан үшін келесі экономикалық кезеңнің негізгі сұрағы «қанша шикізат өндірдік?» емес, «сол шикізаттан қанша қосылған құн жасай алдық?» деген мәселеге ауысып барады.
Бірақ жаңа міндет – осы өсімді тұрақты ету
Өңдеу өнеркәсібінің бірінші орынға шығуы маңызды белгі болғанымен, бұл бағыттағы жұмыс аяқталды деген сөз емес.
2026 жылы жалпы құны 1,7 трлн теңге болатын 200 индустриялық жобаны іске қосу жоспарланған. Үкімет есебі жарияланған кезде оның 84-і іске қосылып, шамамен 6 мың жұмыс орны құрылған.
Демек, келесі Жолдауда өндіріс көлемін ғана емес, осы жобалардың экономикалық тиімділігін, экспортқа шығатын өнім үлесін, технологиялық күрделілігін және жаңа жұмыс орындарының сапасын арттыру мәселесі өзекті болуы мүмкін.
Инвестиция бар. Енді оның қайтарымы маңызды
Қазақстанға капитал тарту мәселесінде де айтарлықтай көрсеткіштер бар.
Kazakh Invest портфелінде жалпы құны 78,6 млрд доллар болатын 215 жоба тұр. Олар 88 мыңнан астам жұмыс орнын құруды көздейді.
2025 жылы тікелей шетелдік инвестициялардың жалпы ағыны 20,5 млрд долларға жетіп, бір жылда 14,4%-ға өскен.
Бірақ жаңа кезеңде Қазақстан алдында тағы бір міндет тұр: инвестиция көлемін ұлғайту ғана емес, оның сапасын арттыру.
Яғни инвестор келді ме дегеннен гөрі, ол Қазақстанда өндіріс ашты ма, технология әкелді ме, жергілікті мамандарды оқытты ма, экспорттық өнім шығарды ма деген сұрақтар маңызды бола түседі.
54 жаңа кен орны: Қазақстан шикізат қорын әлі де ұлғайтып жатыр
Экономиканы әртараптандыру туралы айтылғанымен, Қазақстанның жер қойнауын игеру мәселесі күн тәртібінен түскен жоқ.
2024–2025 жылдары мемлекеттік есепке 54 жаңа кен орны қойылды. Олардың ішінде мұнай, газ, алтын, күміс және мыс қорлары бар. Геологиялық барлау жұмыстары 2026 жылы да жалғасып жатыр.
Бұл Қазақстанның бір мезгілде екі бағытты ұстанып отырғанын көрсетеді: бір жағынан, жаңа шикізат қорларын іздеу, екінші жағынан, сол шикізатты ел ішінде барынша терең өңдеуге тырысу.
Жаңа Жолдауда осы екі бағыттың арақатынасы ерекше қызығушылық тудыруы мүмкін.
Көлік – Қазақстанның жаңа экономикалық артериясы
Қазақстанның географиялық орналасуы көлік-логистикалық салаға ерекше мүмкіндік береді.
Бүгінде көлік саласының экономикадағы үлесі ЖІӨ-нің 6,1%-ына жеткен. Соңғы бес жылда саланың жалпы өнімі үш есеге жуық өсіп, 14 трлн теңгеден асқан.
Ал Транскаспий халықаралық көлік бағыты бойынша тасымал көлемі бес жылда 800 мың тоннадан 4,5 млн тоннаға дейін, яғни 5,6 есеге артқан.
Бұл көрсеткіш Қазақстанның тек шикізат экспорттаушы ел емес, Еуропа мен Азия арасындағы транзиттік хабқа айналу амбициясын көрсетеді.
Сондықтан жаңа Жолдауда көлік дәліздері, порттар, теміржол және транзиттік инфрақұрылым мәселесі экономикалық өсіммен тікелей байланыста қаралуы ықтимал.
Су мәселесі енді экономикалық қауіпсіздік мәселесіне айналып келеді
Соңғы жылдары су тапшылығы Қазақстан үшін ұзақмерзімді сын-қатердің біріне айналды.
Үкіметтің жоспары бойынша елде 42 жаңа су қоймасы салынып, 37 қолданыстағы нысан реконструкциялануы тиіс. Сонымен бірге мыңдаған шақырым канал жаңғыртылып, суару жүйелері цифрландырылмақ.
Су үнемдеу технологиялары қазірдің өзінде 543,5 мың гектар аумақта қолданылып жатыр. Бұл шамамен 874 млн текше метр суды үнемдеуге мүмкіндік берген.
Мұның барлығы бір ғана саланың мәселесі емес. Су – ауыл шаруашылығы, өнеркәсіп, энергетика және халықтың тұрмысымен тікелей байланысты.
Сондықтан алдағы Жолдауда су ресурстарының тиімділігі мен қауіпсіздігі стратегиялық экономикалық тақырыптардың біріне айналуы әбден мүмкін.
Ауыл шаруашылығында жер мәселесі қайта қаралып жатыр
2022 жылдан бері мемлекетке 15,5 млн гектар пайдаланылмай жатқан немесе заң бұзушылықпен берілген ауыл шаруашылығы жері қайтарылған.
2026 жылғы 1 қыркүйекке дейін оның 13,5 млн гектары қайта бөлінді. 5,5 млн гектар жер жергілікті тұрғындарға мал жаю үшін берілсе, 8 млн гектар ауыл шаруашылығы өндірушілеріне конкурстық негізде ұсынылды.
Бұл жерде мәселе тек жер көлемінде емес.
Алдағы кезеңдегі негізгі сұрақ – жердің қаншалықты тиімді пайдаланылатыны, ауылдағы өндіріс көлемінің артуы және ауыл тұрғындарының табысына нақты әсері.
Жасанды интеллект: былтырғы идеядан нақты құралға дейін
2025 жылғы Жолдаудың басты ерекшелігі – жасанды интеллектінің ел дамуының жеке бағыты ретінде қарастырылуы еді.
Бір жылдан кейін бұл бағытта да нақты нәтижелер бар.
AI-Sana бағдарламасы бойынша 700 мыңнан астам студент жасанды интеллект саласындағы базалық білімін растайтын сертификат алды. Жобаға 106 жоғары оқу орны қатысып жатыр.
Бұл көрсеткіш Қазақстанның технологиялық күн тәртібін тек IT мамандарына емес, білім беру жүйесіне, бизнеске және мемлекеттік басқаруға енгізуге тырысып жатқанын көрсетеді.
Ендігі мәселе – жасанды интеллектіні қанша адамның оқығанында емес, оның нақты экономикада қанша мәселені шешетінде.
Әлеуметтік саясатта басты өлшем – адамның өмір сапасы
Соңғы бес жылда Қазақстанда 1,1 мың мектеп салынды. Бір миллионнан астам оқушы орны ашылды.
Ауылдық жерлерде 655 медициналық нысан пайдалануға берілді. Бір миллионнан астам ауыл тұрғыны медициналық көмекті тұрғылықты жерінен алу мүмкіндігіне ие болды.
Бұл – инфрақұрылымдық тұрғыдан маңызды көрсеткіштер.
Алайда жаңа кезеңде әлеуметтік саясаттың өлшемі салынған мектеп немесе аурухана санынан біртіндеп халықтың нақты өмір сапасына ауысуы мүмкін.
[08.09.2026 17:41] Акнур: Мысалы, жаңа мектептің саны емес, білім сапасы; аурухананың саны емес, медициналық көмектің қолжетімділігі; грант саны емес, түлектің жұмысқа орналасуы маңызды болады.
Қылмыс азайды. Ендігі мәселе – қауіпсіздікті цифрландыру
2025 жылы тіркелген қылмыстар саны 6%-ға азайды. 2026 жылдың алғашқы жартысында тағы 10%-ға төмендеген.
Қоғамдық орындардағы құқық бұзушылықтар 19%-ға қысқарған. Ал интернет-алаяқтықпен күресте Антифрод орталығы 1 млрд теңгеден астам қаражатты бұғаттауға көмектескен.
Бұл жерде де жаңа сын-қатер айқын көрінеді: қылмыс дәстүрлі көшеден цифрлық кеңістікке ауысып барады.
Сондықтан «Заң және тәртіп» қағидатының келесі кезеңінде киберқауіпсіздік, интернет-алаяқтық және цифрлық бақылау мәселелері одан әрі күшеюі мүмкін.
Туризмде де үлкен жоспар бар
2024–2025 жылдары Қазақстанның туризм саласына 2,2 трлн теңгеден астам инвестиция тартылған.
Қазір жалпы құны шамамен 1,3 трлн теңге болатын 328 жоба жүзеге асырылып жатыр. Олар іске қосылса, шамамен 10 мың жұмыс орны құрылып, халықаралық деңгейдегі 25 қонақүй кешені ашылуы тиіс.
2025 жылы елге 15,7 млн шетел азаматы келген. Оның 11,1 миллионы турист ретінде есепке алынған.
Бұл салада да келесі кезеңнің негізгі сұрағы турист саны емес, бір туристің Қазақстан экономикасына қалдыратын қаржысы мен елде өткізетін уақыты болуы мүмкін.
Жаңа Жолдау нені өзгертуі мүмкін?
Үкіметтің бір жылдық есебінен бір маңызды тенденция байқалады: былтырғы Жолдауда белгіленген көптеген бағыттар енді идея деңгейінен нақты жобалар кезеңіне өтті.
Өңдеу өнеркәсібі тау-кен секторымен бәсекеге түсті. Инвестицияның бір бөлігі шикізаттан өңдеуге қарай ығысты. Көлік дәліздері кеңейіп жатыр. Су инфрақұрылымы жаңғыртылуда. Жасанды интеллект білім беру жүйесіне енгізіле бастады. Ауыл мен денсаулық сақтау саласына жаңа нысандар салынды.
Бірақ бұл нәтижелер жаңа сұрақтарды да туындатады.
Экономикалық өсім халықтың табысына қаншалықты әсер етеді? Инвестициялар нақты жұмыс орындарына айнала ма? Өңдеу өнеркәсібі Қазақстанның экспорттық құрылымын өзгерте ала ма? Жасанды интеллект өнімділікті арттыра ма? Ал ірі инфрақұрылымдық жобалардың қайтарымы қандай болады?
Жаңа Жолдаудың негізгі маңызы да осында болуы мүмкін.
Өйткені алдыңғы кезеңде мемлекет үшін басты міндет реформаларды бастау және жаңа бағыттарды белгілеу болса, енді олардың нақты экономикалық әрі әлеуметтік нәтижесін көрсету талабы күшейіп келеді.
Сондықтан жаңа Жолдауды Қазақстанның келесі бір жылға арналған жоспары ғана емес, бұған дейін басталған реформалардың нәтижесін бағалайтын жаңа кезеңнің бастауы ретінде қарауға болады.
Бір сөзбен айтқанда, Үкімет Жолдау қарсаңында «не істедік?» деген сұраққа жауап берді. Енді Президенттің жаңа Жолдауында «келесі кезеңде не істейміз және оның нәтижесі қазақстандықтардың өмірінде қалай сезіледі?» деген сұраққа жауап күтіледі.
